معاینه جامع چشم در سگ و گربه | تست‌های تشخیصی و پروتکل بالینی دامپزشکی

معاینه جامع چشم در سگ و گربه | تست‌های تشخیصی و پروتکل بالینی دامپزشکی
PERSIANPET • VETERINARY OPHTHALMOLOGY

معاینه جامع چشم در سگ و گربه Comprehensive Ophthalmic Examination in Dogs & Cats

راهنمای بالینی ارزیابی سیستم بینایی، معاینه ساختارهای چشمی، تست‌های تشخیصی، تفسیر یافته‌ها و الگوریتم تصمیم‌گیری در چشم‌پزشکی دامپزشکی

🐶 Canine 🐱 Feline Ophthalmology Clinical Examination Diagnostic Guide
01

مقدمه و اهمیت معاینه سیستم بینایی

Introduction to Veterinary Ophthalmology

چشم یکی از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین اندام‌های بدن سگ و گربه است و اختلال در هر یک از ساختارهای آن می‌تواند منجر به کاهش بینایی، درد، التهاب، آسیب دائمی بافت‌های چشمی و در موارد پیشرفته، از دست رفتن کامل بینایی شود.

معاینه چشم در دامپزشکی صرفاً به مشاهده قرمزی، ترشحات یا کدورت قرنیه محدود نمی‌شود. یک ارزیابی استاندارد باید عملکرد سیستم بینایی، رفلکس‌های عصبی، دستگاه اشکی، پلک‌ها، ملتحمه، قرنیه، اتاق قدامی، عنبیه، عدسی، زجاجیه، شبکیه و عصب بینایی را دربرگیرد.

اهمیت معاینه سیستماتیک زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بسیاری از بیماری‌های داخل چشمی در مراحل اولیه، علائم ظاهری مشخصی ندارند. برای مثال، گلوکوم اولیه، یووئیت خفیف، جداشدگی شبکیه و برخی اختلالات عصب بینایی ممکن است بدون وجود تغییرات واضح در ظاهر خارجی چشم پیشرفت کنند.

اهداف اصلی معاینه چشم

👁 ارزیابی بینایی بررسی عملکرد مسیرهای بینایی و توانایی تشخیص محرک‌های محیطی.
🔬 بررسی ساختارهای چشمی شناسایی ضایعات پلک، ملتحمه، قرنیه و ساختارهای داخل چشم.
💧 ارزیابی دستگاه اشکی بررسی تولید اشک، کیفیت لایه اشکی و تخلیه اشک.
📊 اندازه‌گیری فشار داخل چشم تشخیص زودهنگام اختلالات مرتبط با گلوکوم و یووئیت.
🧠 ارزیابی عصبی بررسی رفلکس‌های مردمکی و عملکرد مسیرهای عصبی بینایی.
🩺 تشخیص بیماری‌های سیستمیک شناسایی تظاهرات چشمی بیماری‌هایی مانند فشار خون بالا، دیابت و بیماری‌های عفونی.
02

آناتومی کاربردی چشم در سگ و گربه

Applied Ocular Anatomy

برای تفسیر صحیح یافته‌های معاینه، شناخت ساختارهای آناتومیک چشم و ارتباط عملکردی آن‌ها ضروری است. چشم را می‌توان از نظر معاینه بالینی به بخش‌های زیر تقسیم کرد:

ساختار عملکرد اصلی اختلالات مهم
پلک‌ها (Eyelids) محافظت مکانیکی و توزیع لایه اشکی Entropion، Ectropion، Blepharitis
ملتحمه (Conjunctiva) حفاظت سطح چشم و پاسخ ایمنی موضعی Conjunctivitis، Chemosis
قرنیه (Cornea) انتقال و شکست نور Ulcer، Keratitis، Edema
اتاق قدامی (Anterior Chamber) حفظ محیط مایع داخل چشم Hyphema، Hypopyon، Uveitis
عنبیه (Iris) تنظیم قطر مردمک Uveitis، Iris Atrophy
عدسی (Lens) تمرکز نور روی شبکیه Cataract، Lens Luxation
زجاجیه (Vitreous) حفظ ساختار داخلی کره چشم Hemorrhage، Vitreous Degeneration
شبکیه (Retina) تبدیل نور به پیام عصبی PRA، Retinal Detachment
عصب بینایی (Optic Nerve) انتقال اطلاعات بینایی به مغز Optic Neuritis، Optic Atrophy
03

شرح حال و ارزیابی اولیه بیمار

Ophthalmic History & Initial Assessment

قبل از شروع معاینه ابزارمحور، باید شرح حال دقیق از صاحب حیوان دریافت شود. زمان شروع علائم، سرعت پیشرفت، یک‌طرفه یا دوطرفه بودن درگیری و وجود درد، نقش مهمی در تعیین مسیر تشخیصی دارند.

اطلاعات ضروری در شرح حال

پارامتر اهمیت تشخیصی
زمان شروع علائم تمایز بیماری‌های حاد از مزمن
یک‌طرفه یا دوطرفه بودن کمک به افتراق علل موضعی از سیستمیک
درد، بستن چشم و Blepharospasm احتمال آسیب قرنیه، یووئیت یا گلوکوم
ترشحات چشمی ارزیابی اختلالات سطح چشم و دستگاه اشکی
تغییر رنگ یا کدورت چشم بررسی قرنیه، عدسی و ساختارهای داخل چشم
کاهش ناگهانی بینایی بررسی شبکیه، عصب بینایی و علل عصبی
سابقه دارویی بررسی اثرات داروهای موضعی و سیستمیک
بیماری‌های زمینه‌ای دیابت، فشار خون، بیماری‌های عفونی و خودایمنی

Initial Ophthalmic Assessment

Patient History
Visual Behavior Assessment
External Ocular Examination
Neuro-Ophthalmic Examination
Tear Production & IOP
Corneal & Anterior Segment Examination
Fundic Examination
Diagnostic Interpretation

🐾 PersianPet Clinical Pearl

در معاینه چشم، طبیعی بودن ظاهر خارجی کره چشم به معنی طبیعی بودن عملکرد سیستم بینایی نیست. بیماری‌های شبکیه، عصب بینایی و مراحل اولیه برخی بیماری‌های داخل چشمی ممکن است بدون تغییر واضح در ظاهر چشم وجود داشته باشند.

Common Clinical Mistakes

  • محدود کردن معاینه چشم به مشاهده قرمزی و ترشحات.
  • نادیده گرفتن شرح حال کاهش بینایی بدون وجود ضایعه ظاهری.
  • عدم بررسی هر دو چشم، حتی در موارد درگیری یک‌طرفه.
  • شروع درمان موضعی بدون بررسی احتمال زخم قرنیه.
  • نادیده گرفتن بیماری‌های سیستمیک در بیمار دارای علائم چشمی.
BLOCK 02 · NEURO-OPHTHALMOLOGY

معاینه سیستماتیک چشم و ارزیابی نورولوژیک بینایی در سگ و گربه

ارزیابی عملکرد بینایی، رفلکس‌های مردمکی و مسیرهای عصبی مرتبط با چشم

معاینه نوروافتالمولوژیک بخش جدایی‌ناپذیر ارزیابی چشم در سگ و گربه است. هدف این معاینه فقط بررسی وجود یا عدم وجود بینایی نیست؛ بلکه باید مشخص شود اختلال احتمالی در کدام قسمت از مسیر بینایی قرار دارد: شبکیه، عصب بینایی، کیاسمای بینایی، مسیرهای مرکزی بینایی یا قشر بینایی.

Clinical Pearl

وجود پاسخ طبیعی PLR به‌تنهایی به معنی طبیعی بودن بینایی نیست. رفلکس نوری مردمک و ادراک آگاهانه تصویر دو عملکرد عصبی متفاوت هستند و باید جداگانه ارزیابی شوند.

۲.۱. ترتیب استاندارد ارزیابی نوروافتالمولوژیک

تست‌های رفتاری و نورولوژیک باید پیش از استفاده از قطره‌های چشمی، بی‌حسی موضعی، دستکاری چشم یا ایجاد تغییر در اندازه مردمک انجام شوند. محیط معاینه باید آرام باشد و در صورت امکان از نور شدید و تحریک‌های غیرضروری اجتناب شود.

مشاهده بیمار از فاصله و ارزیابی رفتار بینایی
Menace Response در هر چشم
Dazzle Reflex
Direct و Consensual PLR
Palpebral Reflex و بررسی عملکرد پلک
ارزیابی پاسخ به حرکت و موانع محیطی
ثبت یافته‌ها و تعیین محل احتمالی ضایعه

۲.۲. ارزیابی رفتاری بینایی

پیش از انجام رفلکس‌ها باید رفتار خودبه‌خودی حیوان بررسی شود. برخورد با اشیا، تردید هنگام حرکت، وابستگی به صاحب، حرکت غیرطبیعی سر و استفاده نامتقارن از چشم‌ها می‌توانند سرنخ‌های مهمی باشند.

Menace Response

پاسخ تهدید یک پاسخ رفتاری و اکتسابی است که به عملکرد مسیر بینایی، مراکز پردازش مرکزی، مسیرهای ارتباطی و عصب حرکتی صورت وابسته است. این پاسخ یک رفلکس ساده نخاعی یا ساقه مغزی محسوب نمی‌شود.

روش انجام: دست را با حرکت سریع اما بدون تماس با صورت و بدون ایجاد جریان هوا به سمت چشم نزدیک کنید. از تحریک چشم مقابل و ایجاد صدای قابل پیش‌بینی جلوگیری شود. پاسخ طبیعی شامل پلک زدن یا عقب کشیدن سر است.

تفسیر بالینی:

  • پاسخ طبیعی: نشان‌دهنده عملکرد مناسب بخش‌های متعدد مسیر بینایی و حرکتی است، اما سلامت کامل بینایی را تضمین نمی‌کند.
  • پاسخ کاهش‌یافته یا غایب: می‌تواند ناشی از اختلال شبکیه، عصب بینایی، مسیرهای مرکزی، عصب فاسیال یا عوامل رفتاری باشد.
  • پاسخ نامتقارن: نیازمند بررسی جداگانه هر چشم و مقایسه با سایر تست‌های نورولوژیک است.
Common Mistake

پاسخ تهدید در توله‌های بسیار کم‌سن ممکن است هنوز به‌طور کامل شکل نگرفته باشد. همچنین ترس، اضطراب، خستگی، اختلال شناختی، کاهش هوشیاری و مشکلات نورولوژیک می‌توانند نتیجه را تغییر دهند. نبود Menace در یک حیوان غیرهمکار به‌تنهایی اثبات‌کننده نابینایی نیست.

Obstacle Course Test

آزمون مسیر موانع برای بررسی عملکرد بینایی کاربرد دارد. حیوان در محیطی آشنا و ایمن، در شرایط نور طبیعی و سپس در نور کم، در مسیری با موانع مشخص هدایت می‌شود.

برخورد با موانع، کاهش سرعت، تردید در حرکت و تفاوت عملکرد در نور زیاد و کم ثبت می‌شود. این آزمون باید با توجه به حافظه محیطی، بویایی، شنوایی، اضطراب و میزان آشنایی حیوان با محیط تفسیر شود.

Cotton Ball Test

یک تکه پنبه بدون ایجاد صدا یا جریان هوای محسوس در میدان بینایی حیوان رها می‌شود. حرکت چشم یا سر به سمت جسم می‌تواند شواهدی از تشخیص حرکت ارائه دهد.

این تست به‌خصوص در حیواناتی که همکاری محدودی دارند می‌تواند مفید باشد، اما حساسیت و اختصاصیت کافی برای تشخیص مستقل نابینایی ندارد.

۲.۳. Dazzle Reflex

Dazzle یک پاسخ پلک‌زدن یا جمع کردن چشم در مواجهه با نور شدید است. این پاسخ عمدتاً از مسیرهای زیرقشری و ساقه مغز عبور می‌کند و برای ایجاد آن نیازی به ادراک آگاهانه تصویر وجود ندارد.

روش انجام: نور متمرکز و نسبتاً شدید به‌صورت کوتاه به هر چشم تابانده می‌شود. از تاباندن طولانی‌مدت نور و تحریک غیرضروری شبکیه خودداری کنید.

تفسیر:

  • Dazzle طبیعی: وجود عملکردی در بخش‌هایی از مسیر آوران بینایی و مسیر وابران پلک‌زدن را مطرح می‌کند.
  • Dazzle غایب: می‌تواند با آسیب شدید شبکیه، عصب بینایی یا مسیرهای مرکزی مرتبط باشد.
  • Dazzle طبیعی همراه با Menace غایب: احتمال اختلال در مسیرهای مسئول ادراک آگاهانه بینایی یا عوامل رفتاری و حرکتی مطرح می‌شود.
نکته مهم

Dazzle طبیعی به معنی بینایی طبیعی نیست. حیوان نابینا نیز ممکن است Dazzle مثبت داشته باشد.

۲.۴. Pupillary Light Reflex (PLR)

رفلکس نوری مردمک یکی از مهم‌ترین تست‌های نوروافتالمولوژی است. در پاسخ به تابش نور به شبکیه، پیام عصبی از طریق عصب بینایی به مراکز رفلکسی در مغز میانی منتقل شده و از طریق مسیر پاراسمپاتیک عصب سوم مغزی، انقباض عضله اسفنکتر مردمک ایجاد می‌شود.

در این مسیر، اطلاعات آوران عمدتاً از طریق عصب اپتیک (CN II) و مسیر وابران پاراسمپاتیک از طریق عصب اکولوموتور (CN III) منتقل می‌شوند.

Direct PLR

هنگام تاباندن نور به یک چشم، انقباض مردمک همان چشم بررسی می‌شود. این پاسخ Direct PLR نام دارد.

Consensual PLR

هنگام تاباندن نور به یک چشم، انقباض مردمک چشم مقابل بررسی می‌شود. این پاسخ به ارتباط دوطرفه مسیرهای رفلکسی در مغز میانی وابسته است.

روش استاندارد انجام PLR

  • ابتدا اندازه و تقارن مردمک‌ها در نور محیط بررسی شود.
  • در صورت امکان محیط کمی تاریک شود.
  • نور به یک چشم تابانده شود و پاسخ Direct و Consensual هم‌زمان بررسی شود.
  • آزمون برای چشم مقابل تکرار شود.
  • سرعت، شدت و پایداری انقباض مردمک ثبت شود.

۲.۵. تفسیر الگوهای غیرطبیعی PLR

یافته تفسیر احتمالی اقدام بعدی
عدم پاسخ Direct و Consensual هنگام تحریک یک چشم اختلال مسیر آوران همان چشم، با در نظر گرفتن ضایعات شدید شبکیه یا عصب بینایی ارزیابی چشم مقابل، فوندوسکوپی و بررسی نورولوژیک
عدم انقباض یک مردمک در هر دو نوع تحریک اختلال مسیر وابران پاراسمپاتیک همان چشم، آسیب CN III یا اختلال مکانیکی عنبیه بررسی عملکرد عصب سوم، عنبیه و علل دارویی
PLR ضعیف دوطرفه اختلال دوطرفه مسیر آوران، بیماری منتشر شبکیه یا اثر داروها و شرایط محیطی بررسی شبکیه، داروها و وضعیت سیستمیک
PLR طبیعی با Menace منفی احتمال اختلال در مسیرهای بینایی مرکزی یا عوامل رفتاری و حرکتی Obstacle Course، معاینه عصبی و در صورت نیاز تصویربرداری
Anisocoria اختلاف اندازه مردمک‌ها؛ ممکن است منشأ چشمی، عصبی یا دارویی داشته باشد مقایسه در نور و تاریکی، بررسی PLR و معاینه سگمان قدامی
هشدار تشخیصی

الگوهای PLR به‌تنهایی محل ضایعه را با قطعیت مشخص نمی‌کنند. آسیب عنبیه، چسبندگی‌های خلفی، گلوکوم، داروهای میدریاتیک یا میوتیک و بیماری‌های شدید داخل چشمی می‌توانند پاسخ مردمک را تغییر دهند.

۲.۶. بررسی Anisocoria

Anisocoria به اختلاف اندازه مردمک دو چشم گفته می‌شود. در مواجهه با این یافته، باید مشخص شود اختلاف در نور زیاد بیشتر است یا در تاریکی.

  • اگر اختلاف در نور زیاد برجسته‌تر شود، مردمک بزرگ‌تر ممکن است در انقباض دچار اختلال باشد.
  • اگر اختلاف در تاریکی بیشتر شود، مردمک کوچک‌تر ممکن است در اتساع دچار اختلال باشد.

علل مهم شامل یووئیت قدامی، گلوکوم، آسیب عنبیه، Horner Syndrome، اختلال عصب سوم، چسبندگی‌های عنبیه و اثر داروهای موضعی هستند.

۲.۷. Palpebral Reflex

رفلکس پلکی با تحریک ملایم گوشه داخلی یا خارجی پلک و مشاهده پلک‌زدن بررسی می‌شود. مسیر آوران این رفلکس از شاخه‌های عصب تری‌ژمینال (CN V) و مسیر وابران از عصب فاسیال (CN VII) عبور می‌کند.

کاهش یا فقدان پاسخ می‌تواند ناشی از اختلال حس صورت، آسیب عصب فاسیال یا اختلالات موضعی پلک باشد. در تفسیر این تست باید عملکرد حرکتی پلک، حس قرنیه و وضعیت سطح چشم نیز بررسی شوند.

۲.۸. نقشه مسیرهای عصبی مرتبط با چشم

تست مسیر آوران مسیر وابران / مرکز کاربرد اصلی
Menace شبکیه و CN II مسیرهای مرکزی بینایی و CN VII ارزیابی پاسخ رفتاری تهدید
Dazzle شبکیه و CN II مدارهای زیرقشری و CN VII ارزیابی پاسخ پلکی به نور شدید
Direct PLR CN II مغز میانی و پاراسمپاتیک CN III ارزیابی رفلکس نوری همان چشم
Consensual PLR CN II ارتباطات دوطرفه مغز میانی و CN III ارزیابی پاسخ مردمک چشم مقابل
Palpebral CN V CN VII ارزیابی حس صورت و عملکرد پلک

۲.۹. افتراق نابینایی از اختلالات غیرچشمی

حیوانی که به محرک بصری پاسخ نمی‌دهد الزاماً دچار بیماری اولیه چشم نیست. اختلالات عصبی، کاهش سطح هوشیاری، بیماری‌های متابولیک، اختلالات شناختی و مشکلات حرکتی نیز می‌توانند رفتار بینایی را مختل کنند.

در صورت طبیعی بودن ساختارهای چشمی و غیرطبیعی بودن تست‌های رفتاری، باید بیماری‌های مسیر بینایی مرکزی و سایر علل نورولوژیک در اولویت بررسی قرار گیرند.

۲.۱۰. Clinical Pearls

۱. PLR طبیعی، بینایی طبیعی را اثبات نمی‌کند.

۲. Menace منفی در توله‌های کم‌سن یا حیوانات غیرهمکار الزاماً نشانه نابینایی نیست.

۳. Dazzle مثبت می‌تواند در حیوان نابینا نیز مشاهده شود.

۴. در Anisocoria، مقایسه مردمک‌ها در نور و تاریکی ارزش تشخیصی بالایی دارد.

۵. برای تعیین محل ضایعه باید مجموعه تست‌ها، معاینه سگمان قدامی و فوندوسکوپی با هم تفسیر شوند.

۲.۱۱. PersianPet Clinical Checklist

□ مشاهده رفتار بینایی بیمار پیش از دستکاری چشم

□ بررسی Menace در هر چشم

□ بررسی Dazzle در هر چشم

□ ثبت Direct و Consensual PLR

□ ثبت اندازه و تقارن مردمک‌ها

□ بررسی Palpebral Reflex

□ ارزیابی حرکت در محیط و Obstacle Course در صورت نیاز

□ بررسی اثر سن، داروها، همکاری و وضعیت نورولوژیک

□ ثبت یافته‌ها به تفکیک چشم راست و چپ

PersianPet Clinical Bottom Line

معاینه نوروافتالمولوژیک باید با تفسیر هم‌زمان Menace، Dazzle، PLR و Palpebral انجام شود. هیچ‌کدام از این تست‌ها به‌تنهایی برای تأیید یا رد نابینایی کافی نیستند. تشخیص دقیق به تطبیق یافته‌های رفتاری، عملکرد عصبی و معاینه ساختاری چشم وابسته است.

BLOCK 03 · OCULAR SURFACE DIAGNOSTICS

ارزیابی لایه اشکی، سطح چشم و آزمون‌های تشخیصی

Schirmer Tear Test، Tear Film Assessment، Tonometry و Fluorescein Staining

۳.۱. Schirmer Tear Test (STT-1)

آزمون Schirmer Tear Test نوع اول برای اندازه‌گیری تولید اشک پایه و رفلکسی در سگ و گربه استفاده می‌شود. این آزمون باید پیش از استفاده از قطره، شست‌وشوی چشم، بی‌حسی موضعی و دستکاری‌های چشمی انجام شود.

روش انجام: نوار مخصوص STT در یک‌سوم خارجی فورنیکس پلکی تحتانی قرار می‌گیرد و پس از ۶۰ ثانیه میزان مرطوب‌شدن نوار بر حسب میلی‌متر ثبت می‌شود. در صورت وجود ترشح یا اشک‌ریزش شدید، شرایط نمونه‌گیری باید در پرونده ثبت شود.

گونهتفسیر تقریبی STT-1نکته بالینی
سگحدود ۱۵ تا ۲۵ mm/min معمولاً طبیعیمقادیر کمتر از ۱۰ به‌شدت به نفع کاهش تولید اشک هستند.
گربهمقادیر معمولاً پایین‌تر و متغیرتر از سگمقادیر حدود ۷ تا ۱۵ ممکن است در محدوده قابل مشاهده باشند؛ تفسیر باید با علائم و مرجع آزمایشگاه انجام شود.
نکته مهم در تفسیر STT

در گربه‌ها تنوع مقادیر طبیعی بیشتر است و نباید محدوده مرجع سگ به‌صورت مستقیم برای گربه استفاده شود. یک عدد منفرد بدون توجه به علائم بالینی، سطح چشم و شرایط نمونه‌گیری برای تشخیص KCS کافی نیست.

۳.۲. Schirmer Tear Test Type II

STT-2 برای ارزیابی تولید اشک پایه پس از کاهش تحریک رفلکسی سطح چشم انجام می‌شود. این آزمون در کاربرد روزمره به اندازه STT-1 رایج نیست و باید با توجه به هدف تشخیصی و روش استاندارد مورد استفاده تفسیر شود.

۳.۳. ارزیابی لایه اشکی

لایه اشکی از اجزای لیپیدی، آبی و موسینی تشکیل شده است. اختلال در هر یک از این اجزا می‌تواند باعث ناپایداری لایه اشکی، التهاب سطح چشم، آسیب اپی‌تلیوم قرنیه و کاهش کیفیت بینایی شود.

Tear Film Break-Up Time (TFBUT)

پس از قرار دادن مقدار کمی فلورسئین روی سطح چشم، زمان ایجاد اولین ناحیه خشک‌شدن لایه اشکی با اسلیت‌لمپ یا نور آبی کبالت بررسی می‌شود. کاهش زمان شکست لایه اشکی می‌تواند نشان‌دهنده ناپایداری فیلم اشکی باشد.

ارزیابی لایه لیپیدی

لبه پلک، دهانه غدد میبومین، کیفیت ترشحات و وجود التهاب لبه پلک بررسی می‌شود. اختلال غدد میبومین می‌تواند تبخیر اشک را افزایش دهد.

۳.۴. Tonometry؛ اندازه‌گیری فشار داخل چشمی

اندازه‌گیری فشار داخل چشمی (IOP) بخش مهمی از معاینه سگمان قدامی است و در تشخیص گلوکوم و یووئیت کاربرد دارد.

روشویژگیملاحظات
Rebound Tonometryاندازه‌گیری با برخورد کنترل‌شده پروب به قرنیهمعمولاً بدون بی‌حسی موضعی انجام می‌شود.
Applanation Tonometryاندازه‌گیری بر اساس صاف‌کردن سطح کوچکی از قرنیهمعمولاً به بی‌حسی موضعی نیاز دارد.

مقادیر IOP در سگ و گربه تحت تأثیر دستگاه، زمان روز، استرس، وضعیت بدن، فشار روی گردن و پلک و روش اندازه‌گیری قرار دارند. محدوده مرجع دستگاه و گونه باید ملاک تفسیر باشد.

در بسیاری از دستگاه‌های رایج، مقادیر حدود ۱۰ تا ۲۵ میلی‌متر جیوه در سگ و حدود ۱۰ تا ۲۵ میلی‌متر جیوه در گربه ممکن است دیده شود؛ اما این اعداد محدوده قطعی و مستقل از دستگاه نیستند.

ممنوعیت نسبی و احتیاط جدی

در شک به پارگی کره چشم، زخم نافذ، آسیب شدید قرنیه یا ناپایداری ساختاری کره چشم، تونومتری انجام نشود. از فشار روی پلک‌ها، گردن و کره چشم اجتناب کنید.

۳.۵. عوامل ایجادکننده خطا در تونومتری

  • فشار دادن پلک‌ها هنگام نگه‌داشتن حیوان
  • فشار روی وریدهای گردنی
  • وضعیت نامناسب سر و گردن
  • تماس نامناسب پروب با قرنیه
  • ضخامت و ویژگی‌های بیومکانیکی قرنیه
  • استرس و مقاومت حیوان
  • استفاده از دستگاه نامناسب یا کالیبراسیون نامعتبر

۳.۶. Fluorescein Staining

فلورسئین یک رنگ محلول در آب است که به نواحی فاقد اپی‌تلیوم سالم قرنیه متصل نمی‌شود، اما در صورت وجود نقص اپی‌تلیال در استرومای آب‌دوست قرنیه تجمع پیدا می‌کند.

روش انجام: مقدار کمی فلورسئین روی سطح چشم قرار داده شود، سپس با سرم استریل شست‌وشوی ملایم انجام شود. قرنیه با نور آبی کبالت بررسی می‌شود.

تفسیر نتایج

  • رنگ‌پذیری سبز: وجود نقص اپی‌تلیوم قرنیه و دسترسی رنگ به استروما
  • عدم رنگ‌پذیری: اپی‌تلیوم سالم یا ضایعه‌ای که با فلورسئین قابل شناسایی نیست
  • رنگ‌پذیری حلقه‌ای اطراف مرکز بدون رنگ‌پذیری مرکز: احتمال Descemetocele
Descemetocele یک اورژانس چشمی است

در Descemetocele، استرومای قرنیه به‌شدت از بین رفته و غشای دسمه در معرض قرار گرفته است. مرکز ضایعه ممکن است فلورسئین نگیرد، اما اطراف آن رنگ‌پذیر باشد. این یافته به معنی سالم بودن قرنیه نیست و خطر پرفوراسیون بسیار بالاست.

۳.۷. Seidel Test

در صورت شک به نشت زلالیه از محل آسیب قرنیه، فلورسئین روی ضایعه قرار داده می‌شود. خروج جریان شفاف زلالیه از محل پارگی، باعث رقیق‌شدن رنگ و ایجاد مسیر تیره در زمینه سبز می‌شود.

Seidel مثبت به نفع نشت زلالیه و پرفوراسیون کره چشم است. در این شرایط از دستکاری بیشتر، فشار روی چشم و تونومتری خودداری و بیمار فوراً برای مدیریت جراحی ارزیابی شود.

۳.۸. محدودیت‌های Fluorescein

  • آسیب‌های صرفاً اندوتلیال ممکن است رنگ‌پذیری نداشته باشند.
  • آسیب‌های استرومایی با اپی‌تلیوم سالم ممکن است فلورسئین منفی باشند.
  • Descemetocele ممکن است در مرکز ضایعه رنگ نگیرد.
  • رنگ‌پذیری مثبت الزاماً نشان‌دهنده عفونت نیست.
  • رنگ‌پذیری منفی، پارگی یا بیماری عمیق قرنیه را به‌طور کامل رد نمی‌کند.

۳.۹. PersianPet Clinical Checklist

□ STT-1 پیش از قطره و دستکاری

□ ثبت مقدار اشک هر چشم به‌صورت جداگانه

□ ارزیابی لبه پلک و غدد میبومین

□ اندازه‌گیری IOP در صورت ایمن‌بودن چشم

□ ثبت نوع دستگاه و مقادیر تونومتری

□ بررسی قرنیه با اسلیت‌لمپ

□ انجام Fluorescein در موارد اندیکاسیون

□ بررسی Seidel در شک به پرفوراسیون

□ ثبت عمق، محل و وسعت ضایعه قرنیه

PersianPet Clinical Bottom Line

ترتیب تست‌ها اهمیت مستقیم بالینی دارد: STT پیش از قطره و دستکاری، تونومتری پیش از فلورسئین و در صورت ایمن‌بودن چشم، سپس رنگ‌آمیزی قرنیه و تست‌های تکمیلی. در شک به پارگی کره چشم، ایمنی چشم بر تکمیل پروتکل معمول اولویت دارد.

BLOCK 04 · ANTERIOR SEGMENT

معاینه سگمان قدامی چشم در سگ و گربه

پلک، ملتحمه، قرنیه، اتاق قدامی، عنبیه و عدسی

۴.۱. معاینه پلک‌ها

پلک‌ها باید از نظر شکل، تقارن، موقعیت لبه پلک، ضخامت، توده، التهاب، زخم، ترشح و عملکرد بسته‌شدن بررسی شوند. اختلالات پلکی می‌توانند از طریق تماس غیرطبیعی مژه یا مو با قرنیه باعث تحریک مزمن، کراتیت و زخم شوند.

اختلالیافته بالینیاهمیت
Entropionچرخش لبه پلک به داخلتماس مو و مژه با قرنیه و تحریک مزمن
Ectropionبرگشت لبه پلک به خارجنمایان‌شدن ملتحمه و اختلال توزیع اشک
Distichiasisرشد مژه از محل غیرطبیعیتحریک سطح چشم
Ectopic Ciliaرشد مژه از سطح داخلی پلکدرد، اشک‌ریزش و زخم قرنیه
Lagophthalmosبسته‌نشدن کامل پلکخشکی و آسیب قرنیه
Blepharitisالتهاب لبه پلکممکن است با بیماری پوستی یا عفونی همراه باشد

۴.۲. ارزیابی ملتحمه

ملتحمه پلکی، فورنیکس و ملتحمه بولبار باید از نظر رنگ، عروق، ادم، خونریزی، فولیکول، ترشح و وجود جسم خارجی بررسی شوند.

قرمزی ملتحمه یک یافته غیراختصاصی است. شدت قرمزی به‌تنهایی شدت بیماری را مشخص نمی‌کند و باید همراه با درد، وضعیت قرنیه، مردمک و فشار داخل چشم تفسیر شود.

الگوهای مهم بالینی

  • Conjunctival Hyperemia: افزایش عروق سطحی ملتحمه
  • Chemosis: ادم ملتحمه
  • Conjunctival Hemorrhage: خونریزی زیرملتحمه‌ای
  • Follicular Conjunctivitis: تشکیل فولیکول‌های لنفوئیدی
  • Purulent Discharge: ترشح چرکی که نیازمند بررسی علت عفونی یا التهاب ثانویه است

۴.۳. معاینه قرنیه

قرنیه باید از نظر شفافیت، سطح، ضخامت، عروق، رنگ‌دانه، ادم، زخم، اسکار، رسوب و عمق ضایعه بررسی شود.

یافتهعلل احتمالیبررسی تکمیلی
Corneal Edemaگلوکوم، یووئیت، اندوتلیوپاتی، آسیب قرنیهIOP، اسلیت‌لمپ و معاینه داخل چشم
Corneal Vascularizationالتهاب مزمن، زخم، عفونت یا تحریک طولانیتعیین عمق و جهت رشد عروق
Corneal Pigmentationتحریک مزمن، بیماری سطح چشم، نژادهای مستعدبررسی مواجهه پلک و وضعیت اشک
Corneal Ulcerتروما، خشکی، عفونت، اختلال پلکFluorescein و ارزیابی عمق ضایعه
Corneal Opacityادم، اسکار، ارتشاح سلولی یا رسوباسلیت‌لمپ و بررسی سگمان قدامی

۴.۴. اتاق قدامی (Anterior Chamber)

عمق اتاق قدامی، شفافیت زلالیه، وجود سلول، پروتئین، فیبرین، خون یا چرک باید بررسی شود.

  • Aqueous Flare: پراکندگی نور ناشی از افزایش پروتئین در زلالیه و نشانه اختلال سد خونی ـ چشمی
  • Hyphema: وجود خون در اتاق قدامی
  • Hypopyon: تجمع سلول‌های التهابی و چرک در قسمت تحتانی اتاق قدامی
  • Fibrin: تشکیل رشته‌ها یا لخته‌های فیبرینی
  • Shallow Anterior Chamber: کاهش عمق اتاق قدامی که در بعضی شرایط اورژانسی دیده می‌شود
Red Flag

وجود Hyphema، Hypopyon، درد شدید، کاهش ناگهانی بینایی یا اتاق قدامی بسیار کم‌عمق نیازمند بررسی فوری است. در این بیماران باید گلوکوم، یووئیت شدید، تروما و پارگی کره چشم در نظر گرفته شوند.

۴.۵. معاینه عنبیه و مردمک

عنبیه از نظر رنگ، ضخامت، شکل، عروق، توده، چسبندگی و واکنش مردمکی بررسی می‌شود. هرگونه تغییر در شکل مردمک باید با توجه به نور محیط، داروهای مصرفی و وضعیت عدسی تفسیر شود.

Posterior Synechia

چسبندگی عنبیه به سطح قدامی عدسی است و معمولاً در اثر یووئیت قدامی ایجاد می‌شود. این چسبندگی می‌تواند باعث تغییر شکل مردمک و اختلال جریان زلالیه شود.

Anterior Synechia

چسبندگی عنبیه به قرنیه یا ساختارهای زاویه اتاق قدامی است و ممکن است در اختلالات مزمن سگمان قدامی و گلوکوم نقش داشته باشد.

۴.۶. معاینه عدسی

عدسی باید از نظر شفافیت، موقعیت، اندازه، شکل و وجود کدورت بررسی شود.

یافتهتعریفاهمیت بالینی
Cataractکدورت واقعی عدسیمی‌تواند باعث کاهش بینایی و التهاب ثانویه شود.
Nuclear Sclerosisتغییر وابسته به سن در هسته عدسیمعمولاً شفافیت نسبی حفظ می‌شود و با کاتاراکت اشتباه نشود.
Lens Subluxationجابجایی نسبی عدسیاحتمال اختلال زونول‌ها و گلوکوم ثانویه
Lens Luxationجابجایی کامل عدسیمی‌تواند اورژانس چشمی باشد.

۴.۷. افتراق Nuclear Sclerosis از Cataract

در Nuclear Sclerosis، تغییر تراکم هسته عدسی معمولاً با افزایش سن رخ می‌دهد و انعکاس نور از شبکیه همچنان تا حدی قابل مشاهده است. در کاتاراکت، کدورت عدسی می‌تواند مسیر عبور نور را مسدود کند و باعث اختلال بینایی شود.

تشخیص قطعی به معاینه با اسلیت‌لمپ و در صورت نیاز بررسی فوندوس وابسته است.

۴.۸. PersianPet Clinical Checklist

□ بررسی موقعیت و تقارن پلک‌ها

□ بررسی مژه‌ها و موهای نابجا

□ ارزیابی ملتحمه و ترشحات

□ بررسی شفافیت و ضخامت قرنیه

□ تعیین عمق و محل ضایعات قرنیه

□ بررسی عمق و شفافیت اتاق قدامی

□ بررسی Hyphema، Hypopyon و Aqueous Flare

□ ارزیابی عنبیه و شکل مردمک

□ بررسی شفافیت و موقعیت عدسی

PersianPet Clinical Bottom Line

قرمزی چشم یک تشخیص نیست. محل درگیری، وضعیت قرنیه، عمق اتاق قدامی، شکل مردمک و IOP باید به‌صورت یکپارچه بررسی شوند تا بیماری‌های سطحی از یووئیت، گلوکوم و اختلالات عدسی تفکیک شوند.

BLOCK 05 · POSTERIOR SEGMENT

معاینه سگمان خلفی، شبکیه و عصب بینایی

Ophthalmoscopy، ارزیابی فوندوس و تشخیص بیماری‌های شبکیه

۵.۱. اهمیت معاینه فوندوس

معاینه فوندوس امکان بررسی شبکیه، عروق شبکیه، دیسک بینایی و بخش قابل مشاهده کوروئید را فراهم می‌کند. بسیاری از بیماری‌های سیستمیک مانند فشار خون بالا، بیماری‌های عفونی و اختلالات متابولیک می‌توانند تغییرات قابل مشاهده‌ای در فوندوس ایجاد کنند.

۵.۲. روش‌های Ophthalmoscopy

روشویژگیکاربرد
Direct Ophthalmoscopyبزرگ‌نمایی بالا و میدان دید محدودبررسی جزئیات دیسک و شبکیه
Indirect Ophthalmoscopyمیدان دید وسیع‌تر و تصویر معکوسارزیابی کلی فوندوس و ضایعات محیطی
Slit-lamp Biomicroscopyبررسی ساختارهای خلفی با لنز مناسبارزیابی دقیق دیسک، ماکولا و شبکیه قابل مشاهده

۵.۳. آماده‌سازی برای فوندوسکوپی

در صورت نیاز به میدریازیس، ابتدا باید وضعیت سگمان قدامی و فشار داخل چشم ارزیابی شود. استفاده از داروهای میدریاتیک باید با توجه به احتمال گلوکوم، وضعیت زاویه اتاق قدامی و بیماری‌های هم‌زمان انجام شود.

در مواردی که گلوکوم یا افزایش فشار داخل چشم مطرح است، استفاده روتین از داروهای میدریاتیک بدون ارزیابی قبلی مناسب نیست.

۵.۴. ساختار طبیعی فوندوس

  • Optic Disc: محل خروج آکسون‌های سلول‌های گانگلیونی شبکیه و ورود عروق اصلی
  • Retinal Vessels: عروق شریانی و وریدی شبکیه
  • Tapetum: ناحیه بازتاب‌دهنده نور در فوندوس بسیاری از سگ‌ها و گربه‌ها
  • Non-tapetal Fundus: ناحیه فاقد لایه بازتاب‌دهنده
  • Retinal Pigment Epithelium: لایه رنگدانه‌ای پشتیبان عملکرد شبکیه

۵.۵. تغییرات مهم فوندوس

یافتهتوضیحعلل احتمالی
Retinal Hemorrhageخونریزی در لایه‌های شبکیهHypertension، اختلال انعقادی، تروما و بیماری‌های سیستمیک
Retinal Detachmentجداشدگی شبکیه از لایه‌های پشتیبانHypertension، التهاب، تروما و بیماری‌های عروقی
Retinal Degenerationتخریب تدریجی سلول‌های شبکیهبیماری‌های ارثی، دژنراتیو یا اکتسابی
Optic Disc Edemaتورم دیسک بیناییالتهاب، افزایش فشار داخل جمجمه و بیماری‌های عروقی
Optic Atrophyکاهش حجم و تغییر رنگ دیسک بیناییآسیب مزمن عصب بینایی
Chorioretinitisالتهاب شبکیه و کوروئیدعفونت، التهاب ایمنی و بیماری‌های سیستمیک

۵.۶. Hypertensive Retinopathy

فشار خون سیستمیک بالا می‌تواند باعث آسیب عروق شبکیه، خونریزی، ادم و جداشدگی شبکیه شود. در گربه‌های مسن، به‌خصوص در حضور بیماری مزمن کلیه یا پرکاری تیروئید، اندازه‌گیری فشار خون اهمیت زیادی دارد.

یافته‌های احتمالی شامل موارد زیر هستند:

  • پیچ‌خوردگی و تغییر قطر عروق شبکیه
  • خونریزی‌های سطحی یا عمقی شبکیه
  • ادم شبکیه
  • جداشدگی موضعی یا گسترده شبکیه
  • کاهش ناگهانی بینایی
Red Flag

کاهش ناگهانی بینایی همراه با خونریزی یا جداشدگی شبکیه، به‌خصوص در گربه مسن، نیازمند اندازه‌گیری فوری فشار خون و بررسی سیستمیک است.

۵.۷. Retinal Detachment

جداشدگی شبکیه می‌تواند جزئی یا کامل باشد و بر اساس علت به انواع مختلف تقسیم شود. جداشدگی شبکیه ممکن است با خونریزی، التهاب، اختلالات عروقی یا بیماری‌های مادرزادی همراه باشد.

در معاینه فوندوس، شبکیه جداشده ممکن است به شکل ساختار چین‌خورده، موج‌دار یا غشایی درون زجاجیه دیده شود.

۵.۸. Progressive Retinal Atrophy (PRA)

PRA مجموعه‌ای از بیماری‌های ارثی و پیشرونده شبکیه است که با تخریب گیرنده‌های نوری و کاهش تدریجی بینایی همراه می‌شود. در بسیاری از موارد، اختلال دید در نور کم زودتر از کاهش دید روزانه ظاهر می‌شود.

یافته‌های احتمالی شامل افزایش انعکاس Tapetal، کاهش قطر عروق شبکیه و تغییرات دیسک بینایی است. تشخیص بر اساس معاینه، سابقه نژادی و در صورت دسترسی تست ژنتیک یا ERG انجام می‌شود.

۵.۹. Electroretinography (ERG)

ERG پاسخ الکتریکی شبکیه به محرک نوری را ثبت می‌کند و برای ارزیابی عملکرد گیرنده‌های نوری و لایه‌های داخلی شبکیه کاربرد دارد.

این تست در بررسی نابینایی با فوندوس ظاهراً طبیعی، تشخیص PRA و ارزیابی عملکرد شبکیه پیش از برخی جراحی‌های عدسی اهمیت دارد.

۵.۱۰. افتراق بیماری شبکیه از عصب بینایی

در بیماری‌های شبکیه، ERG ممکن است غیرطبیعی باشد، در حالی که در برخی ضایعات پس از شبکیه، پاسخ ERG حفظ می‌شود. با این حال، تفسیر باید با معاینه عصبی، PLR، فوندوسکوپی و در صورت نیاز تصویربرداری تکمیل شود.

۵.۱۱. PersianPet Clinical Checklist

□ بررسی شفافیت محیط‌های اپتیکی پیش از فوندوسکوپی

□ ارزیابی دیسک بینایی

□ بررسی عروق شبکیه

□ بررسی Tapetal و Non-tapetal Fundus

□ جست‌وجوی خونریزی، ادم و جداشدگی

□ بررسی علائم Chorioretinitis

□ اندازه‌گیری فشار خون در موارد مشکوک

□ در نظر گرفتن ERG در نابینایی با فوندوس طبیعی

□ بررسی بیماری‌های سیستمیک مرتبط

PersianPet Clinical Bottom Line

فوندوسکوپی فقط یک تست چشمی نیست؛ پنجره‌ای برای شناسایی بیماری‌های سیستمیک است. در هر بیمار با کاهش ناگهانی بینایی، خونریزی شبکیه یا جداشدگی شبکیه، فشار خون و وضعیت عمومی باید هم‌زمان بررسی شوند.

BLOCK 06 · CLINICAL DECISION MAKING

الگوریتم تشخیصی و افتراق بیماری‌های چشمی

تبدیل یافته‌های معاینه به تصمیم تشخیصی بالینی

۶.۱. رویکرد اولیه به چشم قرمز

چشم قرمز یکی از شایع‌ترین علائم مراجعه در سگ و گربه است. تشخیص افتراقی باید بر اساس درد، نوع عروق، وضعیت قرنیه، اندازه مردمک، IOP و وجود ترشح یا تغییرات داخل چشمی انجام شود.

چشم قرمز: بررسی درد، بلفارواسپاسم و ترشح
ارزیابی قرنیه با نور متمرکز و Fluorescein
اندازه‌گیری IOP در صورت ایمن‌بودن چشم
بررسی اتاق قدامی و مردمک
IOP بالا: بررسی گلوکوم
IOP پایین همراه با درد و Miosis: بررسی یووئیت
زخم قرنیه: تعیین عمق، عفونت و خطر پرفوراسیون
در صورت نبود علت موضعی واضح: بررسی بیماری‌های سیستمیک

۶.۲. افتراق Uveitis از Glaucoma

ویژگیUveitisGlaucoma
دردشایعشایع، گاهی شدید
IOPاغلب پایین‌تر از چشم مقابلمعمولاً افزایش‌یافته
مردمکاغلب Miosisاغلب Mydriasis یا پاسخ ضعیف
قرنیهممکن است ادم داشته باشدادم قرنیه شایع
Anterior ChamberAqueous Flare و سلول ممکن است وجود داشته باشدممکن است عمق اتاق قدامی تغییر کند
خطر اصلیآسیب بافتی و گلوکوم ثانویهآسیب برگشت‌ناپذیر عصب بینایی

۶.۳. الگوریتم برخورد با کاهش بینایی

تأیید کاهش بینایی با تست‌های رفتاری
بررسی Menace، Dazzle و PLR
معاینه سگمان قدامی و شفافیت محیط‌های اپتیکی
فوندوسکوپی و بررسی شبکیه و دیسک
فوندوس غیرطبیعی: بررسی بیماری شبکیه و عروقی
فوندوس طبیعی: بررسی ERG و مسیرهای عصبی مرکزی
بررسی فشار خون، آزمایش‌های سیستمیک و تصویربرداری بر اساس یافته‌ها

۶.۴. الگوریتم تشخیص KCS

در بیمار مبتلا به ترشح موکوسی، قرمزی مزمن، کراتیت، زخم‌های عودکننده یا کاهش شفافیت قرنیه، کاهش تولید اشک باید بررسی شود.

شناسایی علائم بالینی سطح چشم
انجام STT-1 پیش از قطره و دستکاری
تفسیر نتیجه بر اساس گونه و محدوده مرجع
بررسی قرنیه و انجام Fluorescein
بررسی علل دارویی، عصبی و ایمنی
تعیین شدت و طراحی برنامه درمان و پایش

۶.۵. الگوریتم تشخیص کاتاراکت

در بیمار مبتلا به کدورت عدسی، ابتدا باید مشخص شود کدورت واقعاً در عدسی قرار دارد یا مربوط به قرنیه، اتاق قدامی یا زجاجیه است.

  • بررسی محل دقیق کدورت با اسلیت‌لمپ
  • تفکیک Nuclear Sclerosis از Cataract
  • ارزیابی IOP و وجود التهاب داخل چشمی
  • بررسی فوندوس در صورت امکان
  • ERG در موارد منتخب برای ارزیابی عملکرد شبکیه
  • ارزیابی سلامت عمومی و بیماری‌های زمینه‌ای پیش از جراحی

۶.۶. الگوریتم Anisocoria

ثبت اندازه هر دو مردمک در نور محیط
تکرار ارزیابی در تاریکی
مشخص‌کردن اینکه کدام مردمک غیرطبیعی است
بررسی Direct و Consensual PLR
معاینه عنبیه، اتاق قدامی و IOP
بررسی Horner، CN III، تروما و اثر داروها

۶.۷. Common Diagnostic Mistakes

اشتباه اول: تشخیص Conjunctivitis صرفاً بر اساس قرمزی چشم، بدون بررسی قرنیه و IOP.

اشتباه دوم: رد نابینایی صرفاً بر اساس PLR مثبت.

اشتباه سوم: انجام تونومتری در چشم مشکوک به پارگی.

اشتباه چهارم: اشتباه گرفتن Nuclear Sclerosis با Cataract.

اشتباه پنجم: استفاده از محدوده مرجع STT سگ برای گربه.

اشتباه ششم: نادیده گرفتن فشار خون در گربه مبتلا به خونریزی یا جداشدگی شبکیه.

اشتباه هفتم: استفاده از میدریاتیک بدون ارزیابی احتمال گلوکوم.

۶.۸. PersianPet Clinical Checklist

□ تعیین علامت اصلی: درد، قرمزی، ترشح یا کاهش بینایی

□ بررسی ساختارهای سطحی و عمقی چشم

□ بررسی IOP و مقایسه دو چشم

□ بررسی قرنیه با فلورسئین

□ بررسی سگمان قدامی

□ بررسی فوندوس

□ انتخاب تست تکمیلی بر اساس فرضیه تشخیصی

□ ثبت تشخیص‌های افتراقی و سطح فوریت

PersianPet Clinical Bottom Line

الگوریتم تشخیصی باید بر اساس یافته‌های واقعی بیمار پیش برود، نه صرفاً نام علامت. در چشم قرمز، دردناک یا دچار کاهش بینایی، رد گلوکوم، یووئیت، زخم عمیق و آسیب نافذ بر تشخیص بیماری‌های ساده سطح چشم اولویت دارد.

BLOCK 07 · EMERGENCY OPHTHALMOLOGY

اورژانس‌های چشم‌پزشکی در سگ و گربه

تشخیص سریع، حفظ ساختار چشم و جلوگیری از نابینایی

۷.۱. اصول اولویت‌بندی اورژانس چشمی

در اورژانس‌های چشمی، هدف اولیه حفظ کره چشم، کنترل درد، جلوگیری از آسیب بیشتر و حفظ عملکرد بینایی است. تکمیل تمام تست‌های معمول نباید باعث تأخیر در مداخله ضروری شود.

وضعیتسطح فوریتاقدام اولیه
Glaucoma حاداورژانس فوریاندازه‌گیری IOP در صورت ایمنی و شروع کاهش فشار
Deep Corneal Ulcerاورژانس فوریارزیابی عمق، کنترل عفونت و ارجاع جراحی در صورت نیاز
Descemetoceleاورژانس فوریمحافظت چشم و ارزیابی فوری برای جراحی
Globe Ruptureاورژانس فوریعدم فشار و دستکاری، محافظت و مداخله جراحی
Proptosisاورژانس فوریحفظ رطوبت قرنیه، کنترل درد و ارزیابی فوری
Acute Vision Lossاورژانس فوریبررسی شبکیه، فشار خون و مسیر عصبی
Hyphemaاورژانس همان روزبررسی تروما، فشار خون و اختلال انعقادی
Penetrating Injuryاورژانس فوریعدم تونومتری و عدم فشار روی چشم

۷.۲. Acute Glaucoma

گلوکوم افزایش فشار داخل چشم همراه با آسیب پیشرونده عصب بینایی و شبکیه است. افزایش IOP می‌تواند در مدت کوتاهی باعث کاهش شدید و غیرقابل برگشت بینایی شود.

یافته‌های بالینی

  • درد و بلفارواسپاسم
  • ادم قرنیه
  • افزایش IOP
  • مردمک میدریاتیک یا کم‌واکنش
  • کاهش یا فقدان بینایی
  • احتقان عروق اپی‌اسکلرال

اقدام: اندازه‌گیری سریع IOP در صورت ایمن‌بودن، ارزیابی وضعیت بینایی و شروع درمان کاهش فشار بر اساس نوع گلوکوم و شرایط بیمار. انتخاب دارو باید با توجه به گونه، وضعیت عدسی، یووئیت هم‌زمان و احتمال گلوکوم ثانویه انجام شود.

۷.۳. Deep Corneal Ulcer و Descemetocele

زخم عمیق قرنیه می‌تواند در اثر عفونت، تروما، خشکی چشم یا بیماری‌های زمینه‌ای ایجاد شود. پیشرفت تخریب استروما خطر پرفوراسیون را افزایش می‌دهد.

در زخم‌های عمیق، درمان موضعی به‌تنهایی ممکن است کافی نباشد. در صورت وجود ذوب‌شدن استروما، پیشرفت سریع ضایعه یا Descemetocele، ارزیابی جراحی فوری ضروری است.

۷.۴. Corneal Melting

Corneal Melting یا Keratomalacia فرایند تخریب آنزیمی استروما است که می‌تواند با عفونت باکتریایی و فعالیت پروتئازها مرتبط باشد.

یافته‌ها شامل نرم‌شدن، ژلاتینی‌شدن، کدورت و کاهش سریع ضخامت قرنیه است.

اقدامات اصلی: نمونه‌گیری میکروبی در موارد مناسب، درمان ضدعفونی موضعی بر اساس شدت و احتمال عوامل بیماری‌زا، استفاده از مهارکننده‌های پروتئاز در صورت اندیکاسیون، کنترل درد و ارزیابی جراحی.

هشدار

در زخم قرنیه با احتمال عفونت یا ذوب‌شدن استروما، مصرف کورتیکواستروئید موضعی ممنوع است تا زمانی که زخم و عفونت به‌طور مناسب ارزیابی و کنترل نشده باشند.

۷.۵. Proptosis

Proptosis به بیرون‌زدگی کره چشم از حدقه گفته می‌شود. این وضعیت معمولاً پس از تروما رخ می‌دهد و می‌تواند باعث آسیب قرنیه، عضلات خارج چشمی، عروق و عصب بینایی شود.

اقدامات اولیه شامل جلوگیری از خشک‌شدن قرنیه با روان‌کننده استریل، جلوگیری از فشار روی کره چشم، کنترل درد و ارزیابی سریع قابلیت حفظ چشم است.

تصمیم درباره جای‌گذاری مجدد یا Enucleation به مدت زمان بیرون‌زدگی، آسیب عضلات، وضعیت عصب بینایی، سلامت قرنیه و امکان حفظ عملکرد وابسته است.

۷.۶. Globe Rupture و Penetrating Injury

در آسیب نافذ یا پارگی کره چشم، احتمال خروج زلالیه، خونریزی، آسیب عنبیه و آلودگی داخل چشمی وجود دارد.

  • از فشار روی کره چشم خودداری شود.
  • تونومتری انجام نشود.
  • از تلاش برای بازکردن اجباری پلک‌ها اجتناب شود.
  • چشم با محافظ مناسب و بدون فشار پوشانده شود.
  • کنترل درد و ارزیابی فوری جراحی انجام شود.

۷.۷. Acute Vision Loss

کاهش ناگهانی بینایی می‌تواند ناشی از جداشدگی شبکیه، خونریزی شبکیه، اختلال عروقی، التهاب عصب بینایی، آسیب عصب بینایی یا ضایعات داخل جمجمه‌ای باشد.

در گربه‌های مسن، فشار خون سیستمیک باید در اولویت بررسی قرار گیرد. در صورت طبیعی بودن فوندوس، ارزیابی ERG، معاینه نورولوژیک و تصویربرداری بر اساس یافته‌ها مطرح می‌شود.

۷.۸. Hyphema

وجود خون در اتاق قدامی می‌تواند ناشی از تروما، گلوکوم، یووئیت، فشار خون بالا، اختلالات انعقادی یا بیماری‌های نئوپلاستیک باشد.

بررسی فشار خون، CBC، پلاکت‌ها، تست‌های انعقادی و ارزیابی IOP در صورت ایمن‌بودن چشم می‌تواند ضروری باشد.

۷.۹. PersianPet Emergency Checklist

□ ارزیابی درد و وضعیت عمومی بیمار

□ بررسی احتمال پارگی یا آسیب نافذ

□ خودداری از تونومتری در چشم ناپایدار

□ بررسی IOP در صورت ایمن‌بودن

□ بررسی عمق زخم قرنیه

□ تشخیص سریع Descemetocele و Corneal Melting

□ محافظت از قرنیه در Proptosis

□ بررسی فشار خون در Hyphema و جداشدگی شبکیه

□ کنترل درد و ارجاع فوری در موارد نیازمند جراحی

PersianPet Clinical Bottom Line

در اورژانس چشمی، حفظ کره چشم و جلوگیری از آسیب بیشتر بر تکمیل پروتکل تشخیصی اولویت دارد. در شک به پارگی، تونومتری و هرگونه فشار روی چشم ممنوع است. گلوکوم حاد، Descemetocele، Corneal Melting و Proptosis باید بدون تأخیر ارزیابی شوند.

BLOCK 08 · CLINICAL MANAGEMENT

مدیریت بالینی، ثبت پرونده و معیارهای ارجاع

استانداردسازی تصمیم‌گیری و پیگیری بیمار چشم‌پزشکی

۸.۱. اصول انتخاب درمان

درمان بیماری‌های چشمی باید بر اساس تشخیص آناتومیک، علت زمینه‌ای، شدت آسیب، وجود درد، وضعیت بینایی و احتمال پیشرفت ضایعه انتخاب شود. درمان علامتی بدون شناسایی علت اصلی می‌تواند باعث تأخیر در تشخیص و آسیب برگشت‌ناپذیر شود.

۸.۲. اصول استفاده از داروهای چشمی

گروه داروییکاربرد اصلیمحدودیت مهم
Lubricantsحفظ رطوبت سطح چشمدرمان علت اصلی KCS نیستند.
Topical Antibioticsکنترل عفونت باکتریایی سطح چشمانتخاب بر اساس نوع ضایعه و احتمال پاتوژن
Topical Anti-inflammatoryکنترل التهابکورتیکواستروئید در زخم قرنیه ممنوع است.
Cycloplegicsکاهش اسپاسم مژگانی و درد یووئیتدر گلوکوم و شرایط خاص با احتیاط
IOP-lowering Drugsکاهش فشار داخل چشمانتخاب دارو وابسته به نوع گلوکوم است.
Immunomodulatorsدرمان برخی بیماری‌های ایمنی سطح چشمنیازمند تشخیص و پایش مناسب

۸.۳. نکات ایمنی در درمان موضعی

  • پیش از تجویز کورتیکواستروئید موضعی، وضعیت اپی‌تلیوم قرنیه بررسی شود.
  • در زخم عفونی یا مشکوک به عفونت، کورتیکواستروئید موضعی استفاده نشود.
  • از تماس نوک قطره‌چکان با سطح چشم جلوگیری شود.
  • فاصله مناسب میان قطره‌های مختلف رعایت شود.
  • پمادهای چشمی معمولاً پس از قطره‌ها استفاده شوند.
  • در صورت استفاده از چند دارو، ترتیب مصرف در نسخه مشخص شود.

۸.۴. معیارهای ارجاع به چشم‌پزشک دامپزشکی

ارجاع باید بر اساس خطر از دست‌رفتن بینایی، نیاز به تجهیزات تخصصی، پیچیدگی تشخیص یا احتمال نیاز به جراحی انجام شود.

یافتهدلیل ارجاع
گلوکوم حاد یا مقاومنیاز به درمان تخصصی و تصمیم‌گیری جراحی
زخم عمیق یا Melting Ulcerخطر پرفوراسیون و نیاز احتمالی به گرافت
Descemetoceleخطر بالای پارگی کره چشم
Lens Luxationاحتمال گلوکوم و نیاز به جراحی
کاتاراکت قابل جراحینیاز به ارزیابی تخصصی و فاکوامولسیفیکاسیون
جداشدگی شبکیهنیاز به تشخیص علت و ارزیابی پیش‌آگهی
کاهش بینایی با فوندوس طبیعیاحتمال بیماری شبکیه یا مسیرهای عصبی
توده داخل چشمینیاز به تشخیص افتراقی و بررسی نئوپلازی

۸.۵. استاندارد ثبت پرونده چشم‌پزشکی

ثبت یافته‌ها باید به‌صورت جداگانه برای چشم راست (OD) و چشم چپ (OS) انجام شود. عبارت‌هایی مانند «چشم طبیعی» یا «قرمزی چشم» به‌تنهایی برای پرونده تخصصی کافی نیستند.

پارامترثبت پیشنهادی
Visual Behaviorطبیعی، کاهش‌یافته یا غیرقابل ارزیابی
MenaceOD و OS جداگانه
DazzleOD و OS جداگانه
PLRDirect و Consensual برای هر چشم
STTmm/min برای هر چشم
IOPmmHg، نوع دستگاه و هر چشم
Corneaشفافیت، رنگ، عروق، زخم و عمق
Fluoresceinمنفی یا مثبت، محل و وسعت
Anterior Chamberعمق، شفافیت، Flare، خون یا سلول
Lensشفافیت، کدورت و موقعیت
Fundusدیسک، عروق، شبکیه و Tapetum
Diagnosisتشخیص اصلی و تشخیص‌های افتراقی
Planدرمان، پیگیری و معیارهای ارجاع

۸.۶. برنامه پیگیری

فاصله پیگیری بر اساس نوع بیماری، شدت آسیب و احتمال پیشرفت تعیین می‌شود. زخم‌های عمیق، گلوکوم، یووئیت شدید و آسیب‌های نافذ به پیگیری نزدیک و گاهی روزانه نیاز دارند.

در هر ویزیت پیگیری باید درد، بینایی، IOP در صورت ایمنی، اندازه زخم، رنگ‌پذیری فلورسئین، التهاب و پاسخ به درمان ثبت شود.

۸.۷. PersianPet Clinical Documentation Checklist

□ ثبت اطلاعات بیمار و سابقه بیماری

□ ثبت جداگانه یافته‌های OD و OS

□ ثبت STT و IOP با واحد و نوع دستگاه

□ ثبت وضعیت فلورسئین و محل ضایعه

□ ثبت یافته‌های سگمان قدامی و خلفی

□ ثبت تشخیص‌های افتراقی

□ ثبت دارو، دوز، دفعات و مسیر مصرف

□ ثبت زمان مراجعه بعدی

□ توضیح علائم هشدار به صاحب حیوان

PersianPet Clinical Bottom Line

پرونده استاندارد چشم‌پزشکی باید قابل مقایسه در ویزیت‌های بعدی باشد. ثبت عددی STT و IOP، مستندسازی ضایعه قرنیه و تفکیک OD و OS از مهم‌ترین اجزای پایش دقیق بیمار هستند.

BLOCK 09 · CLINICAL SUMMARY

جمع‌بندی نهایی معاینه جامع چشم در سگ و گربه

Key Take-Home Messages

۱. معاینه چشم باید با مشاهده بیمار و ارزیابی رفتار بینایی آغاز شود.

۲. تست‌های نورولوژیک و STT باید پیش از قطره و دستکاری انجام شوند.

۳. PLR طبیعی به معنی بینایی طبیعی نیست.

۴. تونومتری باید پیش از فلورسئین و فقط در چشم ایمن انجام شود.

۵. در شک به پارگی کره چشم، از تونومتری و فشار روی چشم اجتناب شود.

۶. گلوکوم، یووئیت و زخم عمیق قرنیه باید سریع تشخیص داده شوند.

۷. فوندوسکوپی می‌تواند بیماری‌های سیستمیک مانند فشار خون بالا را آشکار کند.

۸. ثبت جداگانه یافته‌های چشم راست و چپ برای پیگیری ضروری است.

PersianPet Clinical Checklist — معاینه کامل چشم

□ شرح حال کامل و زمان شروع علائم

□ مشاهده رفتار بینایی و حرکت بیمار

□ Menace Response

□ Dazzle Reflex

□ Direct و Consensual PLR

□ Palpebral Reflex

□ Schirmer Tear Test

□ بررسی پلک و ملتحمه

□ بررسی قرنیه و اتاق قدامی

□ Tonometry در صورت ایمن‌بودن

□ Fluorescein Staining

□ بررسی عدسی

□ فوندوسکوپی در صورت امکان

□ بررسی فشار خون در موارد مشکوک

□ ثبت یافته‌ها و تشخیص‌های افتراقی

□ تعیین برنامه درمان و پیگیری

جدول یک‌صفحه‌ای تست‌های تشخیصی چشم

تستهدفزمان انجامنکته کلیدی
Menaceارزیابی پاسخ رفتاری بیناییابتدای معاینهتحت تأثیر سن و همکاری
Dazzleارزیابی پاسخ زیرقشری به نورابتدای معاینهوجود آن بینایی را اثبات نمی‌کند
PLRارزیابی مسیر رفلکسی مردمکابتدای معاینهDirect و Consensual جداگانه
Palpebralارزیابی CN V و CN VIIابتدای معاینهحس و حرکت پلک
STT-1اندازه‌گیری تولید اشکپیش از قطره۶۰ ثانیه
Tonometryاندازه‌گیری IOPپس از STTدر چشم ناپایدار ممنوع
Slit-lampبررسی سگمان قدامیپس از تست‌های اولیهارزیابی ساختار و عمق
Fluoresceinتشخیص نقص اپی‌تلیوم قرنیهپس از تونومتریبررسی Seidel در صورت اندیکاسیون
Fundoscopyبررسی شبکیه و دیسکپس از ارزیابی سگمان قدامیمیدریازیس در صورت ایمنی
ERGارزیابی عملکرد الکتریکی شبکیهدر موارد منتخبمفید در نابینایی با فوندوس طبیعی

Specialist FAQ

آیا PLR طبیعی می‌تواند در حیوان نابینا وجود داشته باشد؟

بله. PLR یک رفلکس نوری است و به ادراک آگاهانه تصویر وابسته نیست. بنابراین حیوان مبتلا به برخی بیماری‌های مسیر بینایی مرکزی می‌تواند PLR حفظ‌شده داشته باشد.

آیا Menace منفی به معنی نابینایی است؟

خیر. سن پایین، اضطراب، عدم همکاری، اختلالات حرکتی، آسیب عصب فاسیال و بیماری‌های مسیر بینایی مرکزی می‌توانند پاسخ را مختل کنند.

آیا STT باید قبل از معاینه چشم انجام شود؟

STT-1 باید پیش از استفاده از قطره‌ها، بی‌حسی موضعی، شست‌وشو و دستکاری‌هایی که تولید یا توزیع اشک را تغییر می‌دهند انجام شود. تست‌های رفتاری و نورولوژیک نیز بهتر است پیش از دستکاری انجام شوند.

آیا می‌توان در هر چشم قرمز تونومتری انجام داد؟

خیر. ابتدا باید احتمال آسیب نافذ، پارگی کره چشم و ناپایداری ساختاری بررسی شود. در این شرایط تونومتری ممنوع است.

تفاوت Nuclear Sclerosis و Cataract چیست؟

Nuclear Sclerosis تغییر وابسته به سن در تراکم هسته عدسی است و معمولاً عبور نور را به‌طور کامل مختل نمی‌کند. Cataract کدورت واقعی عدسی است که می‌تواند باعث کاهش بینایی شود.

آیا فلورسئین منفی، بیماری قرنیه را رد می‌کند؟

خیر. بیماری‌های اندوتلیال، ادم قرنیه و برخی آسیب‌های عمقی با اپی‌تلیوم سالم ممکن است فلورسئین منفی باشند.

در گربه مسن با نابینایی ناگهانی، اولین بررسی سیستمیک چیست؟

اندازه‌گیری فشار خون سیستمیک اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا فشار خون بالا می‌تواند باعث خونریزی و جداشدگی شبکیه شود. بررسی کلیه و تیروئید نیز بر اساس شرایط بیمار انجام می‌شود.

چه زمانی ERG درخواست می‌شود؟

در مواردی مانند شک به PRA، نابینایی با فوندوس ظاهراً طبیعی یا ارزیابی عملکرد شبکیه پیش از جراحی کاتاراکت، ERG می‌تواند ارزش تشخیصی داشته باشد.

Drug Pearls

Topical Corticosteroids: در حضور زخم قرنیه یا عفونت فعال سطح چشم استفاده نشوند. پیش از تجویز باید سلامت اپی‌تلیوم قرنیه بررسی شود.

Atropine: در یووئیت برای سیکلوپلژی و کاهش اسپاسم مژگانی کاربرد دارد؛ اما در بیمار مبتلا به گلوکوم یا احتمال اختلال خروج زلالیه باید با احتیاط و بر اساس وضعیت بیمار استفاده شود.

IOP-lowering Agents: انتخاب دارو به نوع گلوکوم، گونه، وضعیت عدسی و وجود یووئیت وابسته است. یک پروتکل واحد برای همه بیماران مناسب نیست.

Topical Antibiotics: انتخاب دارو باید بر اساس عمق زخم، احتمال عفونت، شدت بیماری و در موارد مناسب نتایج سیتولوژی و کشت انجام شود.

Lubricants: در KCS و اختلالات سطح چشم نقش حمایتی دارند، اما جایگزین درمان علت اصلی نیستند.

References & Further Reading

  • Gelatt KN, Ben-Shlomo G, Gilger BC, Hendrix DVH, Kern TJ, Plummer CE. Veterinary Ophthalmology. 6th Edition. Wiley-Blackwell.
  • Maggs DJ, Miller PE, Ofri R. Slatter's Fundamentals of Veterinary Ophthalmology. 6th Edition. Elsevier.
  • Gould D, McLellan GJ. BSAVA Manual of Canine and Feline Ophthalmology. 3rd Edition. BSAVA.
  • Veterinary Ophthalmology: Clinical examination, diagnostic procedures and ocular disease chapters.
  • American College of Veterinary Ophthalmologists (ACVO): Client and professional ophthalmology resources.
  • Merck Veterinary Manual: Ophthalmic disorders of dogs and cats.

PersianPet Clinical Bottom Line

معاینه جامع چشم در سگ و گربه یک فرآیند مرحله‌ای است که از مشاهده رفتار و ارزیابی نورولوژیک آغاز می‌شود و با بررسی سطح چشم، اندازه‌گیری فشار داخل چشمی، معاینه سگمان قدامی و ارزیابی فوندوس تکمیل می‌شود. تشخیص دقیق زمانی حاصل می‌شود که نتایج تست‌ها در کنار یکدیگر و با توجه به شرایط سیستمیک بیمار تفسیر شوند. در موارد اورژانسی، حفظ ساختار چشم و عملکرد بینایی باید بر تکمیل تست‌های روتین اولویت داشته باشد.

# ساختار هفت‌بلوک بالینی مقاله **معاینه جامع چشم در سگ و گربه؛ پروتکل بالینی، تست‌های تشخیصی و تفسیر یافته‌ها** ### Block 1 — مبانی معاینه چشم و ارزیابی اولیه تعریف و اهمیت معاینه چشم، آناتومی کاربردی، شرح حال، ارزیابی اولیه بیمار، مشاهده رفتار بینایی و اصول معاینه سیستماتیک. ### Block 2 — ارزیابی نوروافتالمولوژیک و مسیر بینایی Menace Response، Dazzle Reflex، Direct و Consensual PLR، Palpebral Reflex، بررسی Anisocoria، مسیرهای عصبی و افتراق نابینایی چشمی از اختلالات مرکزی. ### Block 3 — ارزیابی سطح چشم و تست‌های تشخیصی Schirmer Tear Test، ارزیابی لایه اشکی، TFBUT، تونومتری، Fluorescein Staining، Seidel Test و بررسی زخم‌های قرنیه. ### Block 4 — معاینه سگمان قدامی معاینه پلک و مژه‌ها، ملتحمه، قرنیه، اتاق قدامی، عنبیه، مردمک و عدسی؛ تشخیص اختلالات ساختاری و افتراق یافته‌های بالینی. ### Block 5 — معاینه سگمان خلفی فوندوسکوپی، ارزیابی شبکیه، عروق شبکیه، دیسک بینایی، بیماری‌های دژنراتیو، جداشدگی شبکیه، Hypertensive Retinopathy و کاربرد ERG. ### Block 6 — الگوریتم‌های تشخیصی و تصمیم‌گیری بالینی الگوریتم چشم قرمز، کاهش بینایی، Anisocoria، KCS، افتراق Uveitis از Glaucoma، تشخیص کاتاراکت، تشخیص‌های افتراقی و خطاهای رایج. ### Block 7 — مدیریت اورژانس، درمان و پیگیری اورژانس‌های چشم‌پزشکی، Acute Glaucoma، Deep Corneal Ulcer، Descemetocele، Corneal Melting، Proptosis، Globe Rupture، اصول درمان، معیارهای ارجاع، ثبت پرونده و پایش بیمار. --- **بخش‌های تکمیلی و الزامی مقاله پس از هفت بلوک بالینی:** 1. Key Take-Home Messages 2. PersianPet Clinical Checklist 3. Specialist FAQ 4. جدول یک‌صفحه‌ای خلاصه تست‌ها و اقدامات 5. Drug Pearls 6. Practice Points — پنج نکته کلیدی بالینی 7. Internal Linking و لینک مقالات خوشه‌ای 8. منابع علمی و رفرنس‌ها 9. FAQ Schema 10. MedicalWebPage Schema 11. PersianPet Clinical Bottom Line

 

آخرین مقالات

مقالات مشابه