معاینه جامع چشم در سگ و گربه | تستهای تشخیصی و پروتکل بالینی دامپزشکی
معاینه جامع چشم در سگ و گربه Comprehensive Ophthalmic Examination in Dogs & Cats
راهنمای بالینی ارزیابی سیستم بینایی، معاینه ساختارهای چشمی، تستهای تشخیصی، تفسیر یافتهها و الگوریتم تصمیمگیری در چشمپزشکی دامپزشکی
مقدمه و اهمیت معاینه سیستم بینایی
Introduction to Veterinary Ophthalmologyچشم یکی از پیچیدهترین و حساسترین اندامهای بدن سگ و گربه است و اختلال در هر یک از ساختارهای آن میتواند منجر به کاهش بینایی، درد، التهاب، آسیب دائمی بافتهای چشمی و در موارد پیشرفته، از دست رفتن کامل بینایی شود.
معاینه چشم در دامپزشکی صرفاً به مشاهده قرمزی، ترشحات یا کدورت قرنیه محدود نمیشود. یک ارزیابی استاندارد باید عملکرد سیستم بینایی، رفلکسهای عصبی، دستگاه اشکی، پلکها، ملتحمه، قرنیه، اتاق قدامی، عنبیه، عدسی، زجاجیه، شبکیه و عصب بینایی را دربرگیرد.
اهمیت معاینه سیستماتیک زمانی بیشتر مشخص میشود که بسیاری از بیماریهای داخل چشمی در مراحل اولیه، علائم ظاهری مشخصی ندارند. برای مثال، گلوکوم اولیه، یووئیت خفیف، جداشدگی شبکیه و برخی اختلالات عصب بینایی ممکن است بدون وجود تغییرات واضح در ظاهر خارجی چشم پیشرفت کنند.
اهداف اصلی معاینه چشم
آناتومی کاربردی چشم در سگ و گربه
Applied Ocular Anatomyبرای تفسیر صحیح یافتههای معاینه، شناخت ساختارهای آناتومیک چشم و ارتباط عملکردی آنها ضروری است. چشم را میتوان از نظر معاینه بالینی به بخشهای زیر تقسیم کرد:
| ساختار | عملکرد اصلی | اختلالات مهم |
|---|---|---|
| پلکها (Eyelids) | محافظت مکانیکی و توزیع لایه اشکی | Entropion، Ectropion، Blepharitis |
| ملتحمه (Conjunctiva) | حفاظت سطح چشم و پاسخ ایمنی موضعی | Conjunctivitis، Chemosis |
| قرنیه (Cornea) | انتقال و شکست نور | Ulcer، Keratitis، Edema |
| اتاق قدامی (Anterior Chamber) | حفظ محیط مایع داخل چشم | Hyphema، Hypopyon، Uveitis |
| عنبیه (Iris) | تنظیم قطر مردمک | Uveitis، Iris Atrophy |
| عدسی (Lens) | تمرکز نور روی شبکیه | Cataract، Lens Luxation |
| زجاجیه (Vitreous) | حفظ ساختار داخلی کره چشم | Hemorrhage، Vitreous Degeneration |
| شبکیه (Retina) | تبدیل نور به پیام عصبی | PRA، Retinal Detachment |
| عصب بینایی (Optic Nerve) | انتقال اطلاعات بینایی به مغز | Optic Neuritis، Optic Atrophy |
شرح حال و ارزیابی اولیه بیمار
Ophthalmic History & Initial Assessmentقبل از شروع معاینه ابزارمحور، باید شرح حال دقیق از صاحب حیوان دریافت شود. زمان شروع علائم، سرعت پیشرفت، یکطرفه یا دوطرفه بودن درگیری و وجود درد، نقش مهمی در تعیین مسیر تشخیصی دارند.
اطلاعات ضروری در شرح حال
| پارامتر | اهمیت تشخیصی |
|---|---|
| زمان شروع علائم | تمایز بیماریهای حاد از مزمن |
| یکطرفه یا دوطرفه بودن | کمک به افتراق علل موضعی از سیستمیک |
| درد، بستن چشم و Blepharospasm | احتمال آسیب قرنیه، یووئیت یا گلوکوم |
| ترشحات چشمی | ارزیابی اختلالات سطح چشم و دستگاه اشکی |
| تغییر رنگ یا کدورت چشم | بررسی قرنیه، عدسی و ساختارهای داخل چشم |
| کاهش ناگهانی بینایی | بررسی شبکیه، عصب بینایی و علل عصبی |
| سابقه دارویی | بررسی اثرات داروهای موضعی و سیستمیک |
| بیماریهای زمینهای | دیابت، فشار خون، بیماریهای عفونی و خودایمنی |
Initial Ophthalmic Assessment
🐾 PersianPet Clinical Pearl
در معاینه چشم، طبیعی بودن ظاهر خارجی کره چشم به معنی طبیعی بودن عملکرد سیستم بینایی نیست. بیماریهای شبکیه، عصب بینایی و مراحل اولیه برخی بیماریهای داخل چشمی ممکن است بدون تغییر واضح در ظاهر چشم وجود داشته باشند.
Common Clinical Mistakes
- محدود کردن معاینه چشم به مشاهده قرمزی و ترشحات.
- نادیده گرفتن شرح حال کاهش بینایی بدون وجود ضایعه ظاهری.
- عدم بررسی هر دو چشم، حتی در موارد درگیری یکطرفه.
- شروع درمان موضعی بدون بررسی احتمال زخم قرنیه.
- نادیده گرفتن بیماریهای سیستمیک در بیمار دارای علائم چشمی.
معاینه سیستماتیک چشم و ارزیابی نورولوژیک بینایی در سگ و گربه
ارزیابی عملکرد بینایی، رفلکسهای مردمکی و مسیرهای عصبی مرتبط با چشم
معاینه نوروافتالمولوژیک بخش جداییناپذیر ارزیابی چشم در سگ و گربه است. هدف این معاینه فقط بررسی وجود یا عدم وجود بینایی نیست؛ بلکه باید مشخص شود اختلال احتمالی در کدام قسمت از مسیر بینایی قرار دارد: شبکیه، عصب بینایی، کیاسمای بینایی، مسیرهای مرکزی بینایی یا قشر بینایی.
وجود پاسخ طبیعی PLR بهتنهایی به معنی طبیعی بودن بینایی نیست. رفلکس نوری مردمک و ادراک آگاهانه تصویر دو عملکرد عصبی متفاوت هستند و باید جداگانه ارزیابی شوند.
۲.۱. ترتیب استاندارد ارزیابی نوروافتالمولوژیک
تستهای رفتاری و نورولوژیک باید پیش از استفاده از قطرههای چشمی، بیحسی موضعی، دستکاری چشم یا ایجاد تغییر در اندازه مردمک انجام شوند. محیط معاینه باید آرام باشد و در صورت امکان از نور شدید و تحریکهای غیرضروری اجتناب شود.
۲.۲. ارزیابی رفتاری بینایی
پیش از انجام رفلکسها باید رفتار خودبهخودی حیوان بررسی شود. برخورد با اشیا، تردید هنگام حرکت، وابستگی به صاحب، حرکت غیرطبیعی سر و استفاده نامتقارن از چشمها میتوانند سرنخهای مهمی باشند.
Menace Response
پاسخ تهدید یک پاسخ رفتاری و اکتسابی است که به عملکرد مسیر بینایی، مراکز پردازش مرکزی، مسیرهای ارتباطی و عصب حرکتی صورت وابسته است. این پاسخ یک رفلکس ساده نخاعی یا ساقه مغزی محسوب نمیشود.
روش انجام: دست را با حرکت سریع اما بدون تماس با صورت و بدون ایجاد جریان هوا به سمت چشم نزدیک کنید. از تحریک چشم مقابل و ایجاد صدای قابل پیشبینی جلوگیری شود. پاسخ طبیعی شامل پلک زدن یا عقب کشیدن سر است.
تفسیر بالینی:
- پاسخ طبیعی: نشاندهنده عملکرد مناسب بخشهای متعدد مسیر بینایی و حرکتی است، اما سلامت کامل بینایی را تضمین نمیکند.
- پاسخ کاهشیافته یا غایب: میتواند ناشی از اختلال شبکیه، عصب بینایی، مسیرهای مرکزی، عصب فاسیال یا عوامل رفتاری باشد.
- پاسخ نامتقارن: نیازمند بررسی جداگانه هر چشم و مقایسه با سایر تستهای نورولوژیک است.
پاسخ تهدید در تولههای بسیار کمسن ممکن است هنوز بهطور کامل شکل نگرفته باشد. همچنین ترس، اضطراب، خستگی، اختلال شناختی، کاهش هوشیاری و مشکلات نورولوژیک میتوانند نتیجه را تغییر دهند. نبود Menace در یک حیوان غیرهمکار بهتنهایی اثباتکننده نابینایی نیست.
Obstacle Course Test
آزمون مسیر موانع برای بررسی عملکرد بینایی کاربرد دارد. حیوان در محیطی آشنا و ایمن، در شرایط نور طبیعی و سپس در نور کم، در مسیری با موانع مشخص هدایت میشود.
برخورد با موانع، کاهش سرعت، تردید در حرکت و تفاوت عملکرد در نور زیاد و کم ثبت میشود. این آزمون باید با توجه به حافظه محیطی، بویایی، شنوایی، اضطراب و میزان آشنایی حیوان با محیط تفسیر شود.
Cotton Ball Test
یک تکه پنبه بدون ایجاد صدا یا جریان هوای محسوس در میدان بینایی حیوان رها میشود. حرکت چشم یا سر به سمت جسم میتواند شواهدی از تشخیص حرکت ارائه دهد.
این تست بهخصوص در حیواناتی که همکاری محدودی دارند میتواند مفید باشد، اما حساسیت و اختصاصیت کافی برای تشخیص مستقل نابینایی ندارد.
۲.۳. Dazzle Reflex
Dazzle یک پاسخ پلکزدن یا جمع کردن چشم در مواجهه با نور شدید است. این پاسخ عمدتاً از مسیرهای زیرقشری و ساقه مغز عبور میکند و برای ایجاد آن نیازی به ادراک آگاهانه تصویر وجود ندارد.
روش انجام: نور متمرکز و نسبتاً شدید بهصورت کوتاه به هر چشم تابانده میشود. از تاباندن طولانیمدت نور و تحریک غیرضروری شبکیه خودداری کنید.
تفسیر:
- Dazzle طبیعی: وجود عملکردی در بخشهایی از مسیر آوران بینایی و مسیر وابران پلکزدن را مطرح میکند.
- Dazzle غایب: میتواند با آسیب شدید شبکیه، عصب بینایی یا مسیرهای مرکزی مرتبط باشد.
- Dazzle طبیعی همراه با Menace غایب: احتمال اختلال در مسیرهای مسئول ادراک آگاهانه بینایی یا عوامل رفتاری و حرکتی مطرح میشود.
Dazzle طبیعی به معنی بینایی طبیعی نیست. حیوان نابینا نیز ممکن است Dazzle مثبت داشته باشد.
۲.۴. Pupillary Light Reflex (PLR)
رفلکس نوری مردمک یکی از مهمترین تستهای نوروافتالمولوژی است. در پاسخ به تابش نور به شبکیه، پیام عصبی از طریق عصب بینایی به مراکز رفلکسی در مغز میانی منتقل شده و از طریق مسیر پاراسمپاتیک عصب سوم مغزی، انقباض عضله اسفنکتر مردمک ایجاد میشود.
در این مسیر، اطلاعات آوران عمدتاً از طریق عصب اپتیک (CN II) و مسیر وابران پاراسمپاتیک از طریق عصب اکولوموتور (CN III) منتقل میشوند.
Direct PLR
هنگام تاباندن نور به یک چشم، انقباض مردمک همان چشم بررسی میشود. این پاسخ Direct PLR نام دارد.
Consensual PLR
هنگام تاباندن نور به یک چشم، انقباض مردمک چشم مقابل بررسی میشود. این پاسخ به ارتباط دوطرفه مسیرهای رفلکسی در مغز میانی وابسته است.
روش استاندارد انجام PLR
- ابتدا اندازه و تقارن مردمکها در نور محیط بررسی شود.
- در صورت امکان محیط کمی تاریک شود.
- نور به یک چشم تابانده شود و پاسخ Direct و Consensual همزمان بررسی شود.
- آزمون برای چشم مقابل تکرار شود.
- سرعت، شدت و پایداری انقباض مردمک ثبت شود.
۲.۵. تفسیر الگوهای غیرطبیعی PLR
| یافته | تفسیر احتمالی | اقدام بعدی |
|---|---|---|
| عدم پاسخ Direct و Consensual هنگام تحریک یک چشم | اختلال مسیر آوران همان چشم، با در نظر گرفتن ضایعات شدید شبکیه یا عصب بینایی | ارزیابی چشم مقابل، فوندوسکوپی و بررسی نورولوژیک |
| عدم انقباض یک مردمک در هر دو نوع تحریک | اختلال مسیر وابران پاراسمپاتیک همان چشم، آسیب CN III یا اختلال مکانیکی عنبیه | بررسی عملکرد عصب سوم، عنبیه و علل دارویی |
| PLR ضعیف دوطرفه | اختلال دوطرفه مسیر آوران، بیماری منتشر شبکیه یا اثر داروها و شرایط محیطی | بررسی شبکیه، داروها و وضعیت سیستمیک |
| PLR طبیعی با Menace منفی | احتمال اختلال در مسیرهای بینایی مرکزی یا عوامل رفتاری و حرکتی | Obstacle Course، معاینه عصبی و در صورت نیاز تصویربرداری |
| Anisocoria | اختلاف اندازه مردمکها؛ ممکن است منشأ چشمی، عصبی یا دارویی داشته باشد | مقایسه در نور و تاریکی، بررسی PLR و معاینه سگمان قدامی |
الگوهای PLR بهتنهایی محل ضایعه را با قطعیت مشخص نمیکنند. آسیب عنبیه، چسبندگیهای خلفی، گلوکوم، داروهای میدریاتیک یا میوتیک و بیماریهای شدید داخل چشمی میتوانند پاسخ مردمک را تغییر دهند.
۲.۶. بررسی Anisocoria
Anisocoria به اختلاف اندازه مردمک دو چشم گفته میشود. در مواجهه با این یافته، باید مشخص شود اختلاف در نور زیاد بیشتر است یا در تاریکی.
- اگر اختلاف در نور زیاد برجستهتر شود، مردمک بزرگتر ممکن است در انقباض دچار اختلال باشد.
- اگر اختلاف در تاریکی بیشتر شود، مردمک کوچکتر ممکن است در اتساع دچار اختلال باشد.
علل مهم شامل یووئیت قدامی، گلوکوم، آسیب عنبیه، Horner Syndrome، اختلال عصب سوم، چسبندگیهای عنبیه و اثر داروهای موضعی هستند.
۲.۷. Palpebral Reflex
رفلکس پلکی با تحریک ملایم گوشه داخلی یا خارجی پلک و مشاهده پلکزدن بررسی میشود. مسیر آوران این رفلکس از شاخههای عصب تریژمینال (CN V) و مسیر وابران از عصب فاسیال (CN VII) عبور میکند.
کاهش یا فقدان پاسخ میتواند ناشی از اختلال حس صورت، آسیب عصب فاسیال یا اختلالات موضعی پلک باشد. در تفسیر این تست باید عملکرد حرکتی پلک، حس قرنیه و وضعیت سطح چشم نیز بررسی شوند.
۲.۸. نقشه مسیرهای عصبی مرتبط با چشم
| تست | مسیر آوران | مسیر وابران / مرکز | کاربرد اصلی |
|---|---|---|---|
| Menace | شبکیه و CN II | مسیرهای مرکزی بینایی و CN VII | ارزیابی پاسخ رفتاری تهدید |
| Dazzle | شبکیه و CN II | مدارهای زیرقشری و CN VII | ارزیابی پاسخ پلکی به نور شدید |
| Direct PLR | CN II | مغز میانی و پاراسمپاتیک CN III | ارزیابی رفلکس نوری همان چشم |
| Consensual PLR | CN II | ارتباطات دوطرفه مغز میانی و CN III | ارزیابی پاسخ مردمک چشم مقابل |
| Palpebral | CN V | CN VII | ارزیابی حس صورت و عملکرد پلک |
۲.۹. افتراق نابینایی از اختلالات غیرچشمی
حیوانی که به محرک بصری پاسخ نمیدهد الزاماً دچار بیماری اولیه چشم نیست. اختلالات عصبی، کاهش سطح هوشیاری، بیماریهای متابولیک، اختلالات شناختی و مشکلات حرکتی نیز میتوانند رفتار بینایی را مختل کنند.
در صورت طبیعی بودن ساختارهای چشمی و غیرطبیعی بودن تستهای رفتاری، باید بیماریهای مسیر بینایی مرکزی و سایر علل نورولوژیک در اولویت بررسی قرار گیرند.
۲.۱۰. Clinical Pearls
۱. PLR طبیعی، بینایی طبیعی را اثبات نمیکند.
۲. Menace منفی در تولههای کمسن یا حیوانات غیرهمکار الزاماً نشانه نابینایی نیست.
۳. Dazzle مثبت میتواند در حیوان نابینا نیز مشاهده شود.
۴. در Anisocoria، مقایسه مردمکها در نور و تاریکی ارزش تشخیصی بالایی دارد.
۵. برای تعیین محل ضایعه باید مجموعه تستها، معاینه سگمان قدامی و فوندوسکوپی با هم تفسیر شوند.
۲.۱۱. PersianPet Clinical Checklist
□ مشاهده رفتار بینایی بیمار پیش از دستکاری چشم
□ بررسی Menace در هر چشم
□ بررسی Dazzle در هر چشم
□ ثبت Direct و Consensual PLR
□ ثبت اندازه و تقارن مردمکها
□ بررسی Palpebral Reflex
□ ارزیابی حرکت در محیط و Obstacle Course در صورت نیاز
□ بررسی اثر سن، داروها، همکاری و وضعیت نورولوژیک
□ ثبت یافتهها به تفکیک چشم راست و چپ
معاینه نوروافتالمولوژیک باید با تفسیر همزمان Menace، Dazzle، PLR و Palpebral انجام شود. هیچکدام از این تستها بهتنهایی برای تأیید یا رد نابینایی کافی نیستند. تشخیص دقیق به تطبیق یافتههای رفتاری، عملکرد عصبی و معاینه ساختاری چشم وابسته است.
ارزیابی لایه اشکی، سطح چشم و آزمونهای تشخیصی
Schirmer Tear Test، Tear Film Assessment، Tonometry و Fluorescein Staining
۳.۱. Schirmer Tear Test (STT-1)
آزمون Schirmer Tear Test نوع اول برای اندازهگیری تولید اشک پایه و رفلکسی در سگ و گربه استفاده میشود. این آزمون باید پیش از استفاده از قطره، شستوشوی چشم، بیحسی موضعی و دستکاریهای چشمی انجام شود.
روش انجام: نوار مخصوص STT در یکسوم خارجی فورنیکس پلکی تحتانی قرار میگیرد و پس از ۶۰ ثانیه میزان مرطوبشدن نوار بر حسب میلیمتر ثبت میشود. در صورت وجود ترشح یا اشکریزش شدید، شرایط نمونهگیری باید در پرونده ثبت شود.
| گونه | تفسیر تقریبی STT-1 | نکته بالینی |
|---|---|---|
| سگ | حدود ۱۵ تا ۲۵ mm/min معمولاً طبیعی | مقادیر کمتر از ۱۰ بهشدت به نفع کاهش تولید اشک هستند. |
| گربه | مقادیر معمولاً پایینتر و متغیرتر از سگ | مقادیر حدود ۷ تا ۱۵ ممکن است در محدوده قابل مشاهده باشند؛ تفسیر باید با علائم و مرجع آزمایشگاه انجام شود. |
در گربهها تنوع مقادیر طبیعی بیشتر است و نباید محدوده مرجع سگ بهصورت مستقیم برای گربه استفاده شود. یک عدد منفرد بدون توجه به علائم بالینی، سطح چشم و شرایط نمونهگیری برای تشخیص KCS کافی نیست.
۳.۲. Schirmer Tear Test Type II
STT-2 برای ارزیابی تولید اشک پایه پس از کاهش تحریک رفلکسی سطح چشم انجام میشود. این آزمون در کاربرد روزمره به اندازه STT-1 رایج نیست و باید با توجه به هدف تشخیصی و روش استاندارد مورد استفاده تفسیر شود.
۳.۳. ارزیابی لایه اشکی
لایه اشکی از اجزای لیپیدی، آبی و موسینی تشکیل شده است. اختلال در هر یک از این اجزا میتواند باعث ناپایداری لایه اشکی، التهاب سطح چشم، آسیب اپیتلیوم قرنیه و کاهش کیفیت بینایی شود.
Tear Film Break-Up Time (TFBUT)
پس از قرار دادن مقدار کمی فلورسئین روی سطح چشم، زمان ایجاد اولین ناحیه خشکشدن لایه اشکی با اسلیتلمپ یا نور آبی کبالت بررسی میشود. کاهش زمان شکست لایه اشکی میتواند نشاندهنده ناپایداری فیلم اشکی باشد.
ارزیابی لایه لیپیدی
لبه پلک، دهانه غدد میبومین، کیفیت ترشحات و وجود التهاب لبه پلک بررسی میشود. اختلال غدد میبومین میتواند تبخیر اشک را افزایش دهد.
۳.۴. Tonometry؛ اندازهگیری فشار داخل چشمی
اندازهگیری فشار داخل چشمی (IOP) بخش مهمی از معاینه سگمان قدامی است و در تشخیص گلوکوم و یووئیت کاربرد دارد.
| روش | ویژگی | ملاحظات |
|---|---|---|
| Rebound Tonometry | اندازهگیری با برخورد کنترلشده پروب به قرنیه | معمولاً بدون بیحسی موضعی انجام میشود. |
| Applanation Tonometry | اندازهگیری بر اساس صافکردن سطح کوچکی از قرنیه | معمولاً به بیحسی موضعی نیاز دارد. |
مقادیر IOP در سگ و گربه تحت تأثیر دستگاه، زمان روز، استرس، وضعیت بدن، فشار روی گردن و پلک و روش اندازهگیری قرار دارند. محدوده مرجع دستگاه و گونه باید ملاک تفسیر باشد.
در بسیاری از دستگاههای رایج، مقادیر حدود ۱۰ تا ۲۵ میلیمتر جیوه در سگ و حدود ۱۰ تا ۲۵ میلیمتر جیوه در گربه ممکن است دیده شود؛ اما این اعداد محدوده قطعی و مستقل از دستگاه نیستند.
در شک به پارگی کره چشم، زخم نافذ، آسیب شدید قرنیه یا ناپایداری ساختاری کره چشم، تونومتری انجام نشود. از فشار روی پلکها، گردن و کره چشم اجتناب کنید.
۳.۵. عوامل ایجادکننده خطا در تونومتری
- فشار دادن پلکها هنگام نگهداشتن حیوان
- فشار روی وریدهای گردنی
- وضعیت نامناسب سر و گردن
- تماس نامناسب پروب با قرنیه
- ضخامت و ویژگیهای بیومکانیکی قرنیه
- استرس و مقاومت حیوان
- استفاده از دستگاه نامناسب یا کالیبراسیون نامعتبر
۳.۶. Fluorescein Staining
فلورسئین یک رنگ محلول در آب است که به نواحی فاقد اپیتلیوم سالم قرنیه متصل نمیشود، اما در صورت وجود نقص اپیتلیال در استرومای آبدوست قرنیه تجمع پیدا میکند.
روش انجام: مقدار کمی فلورسئین روی سطح چشم قرار داده شود، سپس با سرم استریل شستوشوی ملایم انجام شود. قرنیه با نور آبی کبالت بررسی میشود.
تفسیر نتایج
- رنگپذیری سبز: وجود نقص اپیتلیوم قرنیه و دسترسی رنگ به استروما
- عدم رنگپذیری: اپیتلیوم سالم یا ضایعهای که با فلورسئین قابل شناسایی نیست
- رنگپذیری حلقهای اطراف مرکز بدون رنگپذیری مرکز: احتمال Descemetocele
در Descemetocele، استرومای قرنیه بهشدت از بین رفته و غشای دسمه در معرض قرار گرفته است. مرکز ضایعه ممکن است فلورسئین نگیرد، اما اطراف آن رنگپذیر باشد. این یافته به معنی سالم بودن قرنیه نیست و خطر پرفوراسیون بسیار بالاست.
۳.۷. Seidel Test
در صورت شک به نشت زلالیه از محل آسیب قرنیه، فلورسئین روی ضایعه قرار داده میشود. خروج جریان شفاف زلالیه از محل پارگی، باعث رقیقشدن رنگ و ایجاد مسیر تیره در زمینه سبز میشود.
Seidel مثبت به نفع نشت زلالیه و پرفوراسیون کره چشم است. در این شرایط از دستکاری بیشتر، فشار روی چشم و تونومتری خودداری و بیمار فوراً برای مدیریت جراحی ارزیابی شود.
۳.۸. محدودیتهای Fluorescein
- آسیبهای صرفاً اندوتلیال ممکن است رنگپذیری نداشته باشند.
- آسیبهای استرومایی با اپیتلیوم سالم ممکن است فلورسئین منفی باشند.
- Descemetocele ممکن است در مرکز ضایعه رنگ نگیرد.
- رنگپذیری مثبت الزاماً نشاندهنده عفونت نیست.
- رنگپذیری منفی، پارگی یا بیماری عمیق قرنیه را بهطور کامل رد نمیکند.
۳.۹. PersianPet Clinical Checklist
□ STT-1 پیش از قطره و دستکاری
□ ثبت مقدار اشک هر چشم بهصورت جداگانه
□ ارزیابی لبه پلک و غدد میبومین
□ اندازهگیری IOP در صورت ایمنبودن چشم
□ ثبت نوع دستگاه و مقادیر تونومتری
□ بررسی قرنیه با اسلیتلمپ
□ انجام Fluorescein در موارد اندیکاسیون
□ بررسی Seidel در شک به پرفوراسیون
□ ثبت عمق، محل و وسعت ضایعه قرنیه
ترتیب تستها اهمیت مستقیم بالینی دارد: STT پیش از قطره و دستکاری، تونومتری پیش از فلورسئین و در صورت ایمنبودن چشم، سپس رنگآمیزی قرنیه و تستهای تکمیلی. در شک به پارگی کره چشم، ایمنی چشم بر تکمیل پروتکل معمول اولویت دارد.
معاینه سگمان قدامی چشم در سگ و گربه
پلک، ملتحمه، قرنیه، اتاق قدامی، عنبیه و عدسی
۴.۱. معاینه پلکها
پلکها باید از نظر شکل، تقارن، موقعیت لبه پلک، ضخامت، توده، التهاب، زخم، ترشح و عملکرد بستهشدن بررسی شوند. اختلالات پلکی میتوانند از طریق تماس غیرطبیعی مژه یا مو با قرنیه باعث تحریک مزمن، کراتیت و زخم شوند.
| اختلال | یافته بالینی | اهمیت |
|---|---|---|
| Entropion | چرخش لبه پلک به داخل | تماس مو و مژه با قرنیه و تحریک مزمن |
| Ectropion | برگشت لبه پلک به خارج | نمایانشدن ملتحمه و اختلال توزیع اشک |
| Distichiasis | رشد مژه از محل غیرطبیعی | تحریک سطح چشم |
| Ectopic Cilia | رشد مژه از سطح داخلی پلک | درد، اشکریزش و زخم قرنیه |
| Lagophthalmos | بستهنشدن کامل پلک | خشکی و آسیب قرنیه |
| Blepharitis | التهاب لبه پلک | ممکن است با بیماری پوستی یا عفونی همراه باشد |
۴.۲. ارزیابی ملتحمه
ملتحمه پلکی، فورنیکس و ملتحمه بولبار باید از نظر رنگ، عروق، ادم، خونریزی، فولیکول، ترشح و وجود جسم خارجی بررسی شوند.
قرمزی ملتحمه یک یافته غیراختصاصی است. شدت قرمزی بهتنهایی شدت بیماری را مشخص نمیکند و باید همراه با درد، وضعیت قرنیه، مردمک و فشار داخل چشم تفسیر شود.
الگوهای مهم بالینی
- Conjunctival Hyperemia: افزایش عروق سطحی ملتحمه
- Chemosis: ادم ملتحمه
- Conjunctival Hemorrhage: خونریزی زیرملتحمهای
- Follicular Conjunctivitis: تشکیل فولیکولهای لنفوئیدی
- Purulent Discharge: ترشح چرکی که نیازمند بررسی علت عفونی یا التهاب ثانویه است
۴.۳. معاینه قرنیه
قرنیه باید از نظر شفافیت، سطح، ضخامت، عروق، رنگدانه، ادم، زخم، اسکار، رسوب و عمق ضایعه بررسی شود.
| یافته | علل احتمالی | بررسی تکمیلی |
|---|---|---|
| Corneal Edema | گلوکوم، یووئیت، اندوتلیوپاتی، آسیب قرنیه | IOP، اسلیتلمپ و معاینه داخل چشم |
| Corneal Vascularization | التهاب مزمن، زخم، عفونت یا تحریک طولانی | تعیین عمق و جهت رشد عروق |
| Corneal Pigmentation | تحریک مزمن، بیماری سطح چشم، نژادهای مستعد | بررسی مواجهه پلک و وضعیت اشک |
| Corneal Ulcer | تروما، خشکی، عفونت، اختلال پلک | Fluorescein و ارزیابی عمق ضایعه |
| Corneal Opacity | ادم، اسکار، ارتشاح سلولی یا رسوب | اسلیتلمپ و بررسی سگمان قدامی |
۴.۴. اتاق قدامی (Anterior Chamber)
عمق اتاق قدامی، شفافیت زلالیه، وجود سلول، پروتئین، فیبرین، خون یا چرک باید بررسی شود.
- Aqueous Flare: پراکندگی نور ناشی از افزایش پروتئین در زلالیه و نشانه اختلال سد خونی ـ چشمی
- Hyphema: وجود خون در اتاق قدامی
- Hypopyon: تجمع سلولهای التهابی و چرک در قسمت تحتانی اتاق قدامی
- Fibrin: تشکیل رشتهها یا لختههای فیبرینی
- Shallow Anterior Chamber: کاهش عمق اتاق قدامی که در بعضی شرایط اورژانسی دیده میشود
وجود Hyphema، Hypopyon، درد شدید، کاهش ناگهانی بینایی یا اتاق قدامی بسیار کمعمق نیازمند بررسی فوری است. در این بیماران باید گلوکوم، یووئیت شدید، تروما و پارگی کره چشم در نظر گرفته شوند.
۴.۵. معاینه عنبیه و مردمک
عنبیه از نظر رنگ، ضخامت، شکل، عروق، توده، چسبندگی و واکنش مردمکی بررسی میشود. هرگونه تغییر در شکل مردمک باید با توجه به نور محیط، داروهای مصرفی و وضعیت عدسی تفسیر شود.
Posterior Synechia
چسبندگی عنبیه به سطح قدامی عدسی است و معمولاً در اثر یووئیت قدامی ایجاد میشود. این چسبندگی میتواند باعث تغییر شکل مردمک و اختلال جریان زلالیه شود.
Anterior Synechia
چسبندگی عنبیه به قرنیه یا ساختارهای زاویه اتاق قدامی است و ممکن است در اختلالات مزمن سگمان قدامی و گلوکوم نقش داشته باشد.
۴.۶. معاینه عدسی
عدسی باید از نظر شفافیت، موقعیت، اندازه، شکل و وجود کدورت بررسی شود.
| یافته | تعریف | اهمیت بالینی |
|---|---|---|
| Cataract | کدورت واقعی عدسی | میتواند باعث کاهش بینایی و التهاب ثانویه شود. |
| Nuclear Sclerosis | تغییر وابسته به سن در هسته عدسی | معمولاً شفافیت نسبی حفظ میشود و با کاتاراکت اشتباه نشود. |
| Lens Subluxation | جابجایی نسبی عدسی | احتمال اختلال زونولها و گلوکوم ثانویه |
| Lens Luxation | جابجایی کامل عدسی | میتواند اورژانس چشمی باشد. |
۴.۷. افتراق Nuclear Sclerosis از Cataract
در Nuclear Sclerosis، تغییر تراکم هسته عدسی معمولاً با افزایش سن رخ میدهد و انعکاس نور از شبکیه همچنان تا حدی قابل مشاهده است. در کاتاراکت، کدورت عدسی میتواند مسیر عبور نور را مسدود کند و باعث اختلال بینایی شود.
تشخیص قطعی به معاینه با اسلیتلمپ و در صورت نیاز بررسی فوندوس وابسته است.
۴.۸. PersianPet Clinical Checklist
□ بررسی موقعیت و تقارن پلکها
□ بررسی مژهها و موهای نابجا
□ ارزیابی ملتحمه و ترشحات
□ بررسی شفافیت و ضخامت قرنیه
□ تعیین عمق و محل ضایعات قرنیه
□ بررسی عمق و شفافیت اتاق قدامی
□ بررسی Hyphema، Hypopyon و Aqueous Flare
□ ارزیابی عنبیه و شکل مردمک
□ بررسی شفافیت و موقعیت عدسی
قرمزی چشم یک تشخیص نیست. محل درگیری، وضعیت قرنیه، عمق اتاق قدامی، شکل مردمک و IOP باید بهصورت یکپارچه بررسی شوند تا بیماریهای سطحی از یووئیت، گلوکوم و اختلالات عدسی تفکیک شوند.
معاینه سگمان خلفی، شبکیه و عصب بینایی
Ophthalmoscopy، ارزیابی فوندوس و تشخیص بیماریهای شبکیه
۵.۱. اهمیت معاینه فوندوس
معاینه فوندوس امکان بررسی شبکیه، عروق شبکیه، دیسک بینایی و بخش قابل مشاهده کوروئید را فراهم میکند. بسیاری از بیماریهای سیستمیک مانند فشار خون بالا، بیماریهای عفونی و اختلالات متابولیک میتوانند تغییرات قابل مشاهدهای در فوندوس ایجاد کنند.
۵.۲. روشهای Ophthalmoscopy
| روش | ویژگی | کاربرد |
|---|---|---|
| Direct Ophthalmoscopy | بزرگنمایی بالا و میدان دید محدود | بررسی جزئیات دیسک و شبکیه |
| Indirect Ophthalmoscopy | میدان دید وسیعتر و تصویر معکوس | ارزیابی کلی فوندوس و ضایعات محیطی |
| Slit-lamp Biomicroscopy | بررسی ساختارهای خلفی با لنز مناسب | ارزیابی دقیق دیسک، ماکولا و شبکیه قابل مشاهده |
۵.۳. آمادهسازی برای فوندوسکوپی
در صورت نیاز به میدریازیس، ابتدا باید وضعیت سگمان قدامی و فشار داخل چشم ارزیابی شود. استفاده از داروهای میدریاتیک باید با توجه به احتمال گلوکوم، وضعیت زاویه اتاق قدامی و بیماریهای همزمان انجام شود.
در مواردی که گلوکوم یا افزایش فشار داخل چشم مطرح است، استفاده روتین از داروهای میدریاتیک بدون ارزیابی قبلی مناسب نیست.
۵.۴. ساختار طبیعی فوندوس
- Optic Disc: محل خروج آکسونهای سلولهای گانگلیونی شبکیه و ورود عروق اصلی
- Retinal Vessels: عروق شریانی و وریدی شبکیه
- Tapetum: ناحیه بازتابدهنده نور در فوندوس بسیاری از سگها و گربهها
- Non-tapetal Fundus: ناحیه فاقد لایه بازتابدهنده
- Retinal Pigment Epithelium: لایه رنگدانهای پشتیبان عملکرد شبکیه
۵.۵. تغییرات مهم فوندوس
| یافته | توضیح | علل احتمالی |
|---|---|---|
| Retinal Hemorrhage | خونریزی در لایههای شبکیه | Hypertension، اختلال انعقادی، تروما و بیماریهای سیستمیک |
| Retinal Detachment | جداشدگی شبکیه از لایههای پشتیبان | Hypertension، التهاب، تروما و بیماریهای عروقی |
| Retinal Degeneration | تخریب تدریجی سلولهای شبکیه | بیماریهای ارثی، دژنراتیو یا اکتسابی |
| Optic Disc Edema | تورم دیسک بینایی | التهاب، افزایش فشار داخل جمجمه و بیماریهای عروقی |
| Optic Atrophy | کاهش حجم و تغییر رنگ دیسک بینایی | آسیب مزمن عصب بینایی |
| Chorioretinitis | التهاب شبکیه و کوروئید | عفونت، التهاب ایمنی و بیماریهای سیستمیک |
۵.۶. Hypertensive Retinopathy
فشار خون سیستمیک بالا میتواند باعث آسیب عروق شبکیه، خونریزی، ادم و جداشدگی شبکیه شود. در گربههای مسن، بهخصوص در حضور بیماری مزمن کلیه یا پرکاری تیروئید، اندازهگیری فشار خون اهمیت زیادی دارد.
یافتههای احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- پیچخوردگی و تغییر قطر عروق شبکیه
- خونریزیهای سطحی یا عمقی شبکیه
- ادم شبکیه
- جداشدگی موضعی یا گسترده شبکیه
- کاهش ناگهانی بینایی
کاهش ناگهانی بینایی همراه با خونریزی یا جداشدگی شبکیه، بهخصوص در گربه مسن، نیازمند اندازهگیری فوری فشار خون و بررسی سیستمیک است.
۵.۷. Retinal Detachment
جداشدگی شبکیه میتواند جزئی یا کامل باشد و بر اساس علت به انواع مختلف تقسیم شود. جداشدگی شبکیه ممکن است با خونریزی، التهاب، اختلالات عروقی یا بیماریهای مادرزادی همراه باشد.
در معاینه فوندوس، شبکیه جداشده ممکن است به شکل ساختار چینخورده، موجدار یا غشایی درون زجاجیه دیده شود.
۵.۸. Progressive Retinal Atrophy (PRA)
PRA مجموعهای از بیماریهای ارثی و پیشرونده شبکیه است که با تخریب گیرندههای نوری و کاهش تدریجی بینایی همراه میشود. در بسیاری از موارد، اختلال دید در نور کم زودتر از کاهش دید روزانه ظاهر میشود.
یافتههای احتمالی شامل افزایش انعکاس Tapetal، کاهش قطر عروق شبکیه و تغییرات دیسک بینایی است. تشخیص بر اساس معاینه، سابقه نژادی و در صورت دسترسی تست ژنتیک یا ERG انجام میشود.
۵.۹. Electroretinography (ERG)
ERG پاسخ الکتریکی شبکیه به محرک نوری را ثبت میکند و برای ارزیابی عملکرد گیرندههای نوری و لایههای داخلی شبکیه کاربرد دارد.
این تست در بررسی نابینایی با فوندوس ظاهراً طبیعی، تشخیص PRA و ارزیابی عملکرد شبکیه پیش از برخی جراحیهای عدسی اهمیت دارد.
۵.۱۰. افتراق بیماری شبکیه از عصب بینایی
در بیماریهای شبکیه، ERG ممکن است غیرطبیعی باشد، در حالی که در برخی ضایعات پس از شبکیه، پاسخ ERG حفظ میشود. با این حال، تفسیر باید با معاینه عصبی، PLR، فوندوسکوپی و در صورت نیاز تصویربرداری تکمیل شود.
۵.۱۱. PersianPet Clinical Checklist
□ بررسی شفافیت محیطهای اپتیکی پیش از فوندوسکوپی
□ ارزیابی دیسک بینایی
□ بررسی عروق شبکیه
□ بررسی Tapetal و Non-tapetal Fundus
□ جستوجوی خونریزی، ادم و جداشدگی
□ بررسی علائم Chorioretinitis
□ اندازهگیری فشار خون در موارد مشکوک
□ در نظر گرفتن ERG در نابینایی با فوندوس طبیعی
□ بررسی بیماریهای سیستمیک مرتبط
فوندوسکوپی فقط یک تست چشمی نیست؛ پنجرهای برای شناسایی بیماریهای سیستمیک است. در هر بیمار با کاهش ناگهانی بینایی، خونریزی شبکیه یا جداشدگی شبکیه، فشار خون و وضعیت عمومی باید همزمان بررسی شوند.
الگوریتم تشخیصی و افتراق بیماریهای چشمی
تبدیل یافتههای معاینه به تصمیم تشخیصی بالینی
۶.۱. رویکرد اولیه به چشم قرمز
چشم قرمز یکی از شایعترین علائم مراجعه در سگ و گربه است. تشخیص افتراقی باید بر اساس درد، نوع عروق، وضعیت قرنیه، اندازه مردمک، IOP و وجود ترشح یا تغییرات داخل چشمی انجام شود.
۶.۲. افتراق Uveitis از Glaucoma
| ویژگی | Uveitis | Glaucoma |
|---|---|---|
| درد | شایع | شایع، گاهی شدید |
| IOP | اغلب پایینتر از چشم مقابل | معمولاً افزایشیافته |
| مردمک | اغلب Miosis | اغلب Mydriasis یا پاسخ ضعیف |
| قرنیه | ممکن است ادم داشته باشد | ادم قرنیه شایع |
| Anterior Chamber | Aqueous Flare و سلول ممکن است وجود داشته باشد | ممکن است عمق اتاق قدامی تغییر کند |
| خطر اصلی | آسیب بافتی و گلوکوم ثانویه | آسیب برگشتناپذیر عصب بینایی |
۶.۳. الگوریتم برخورد با کاهش بینایی
۶.۴. الگوریتم تشخیص KCS
در بیمار مبتلا به ترشح موکوسی، قرمزی مزمن، کراتیت، زخمهای عودکننده یا کاهش شفافیت قرنیه، کاهش تولید اشک باید بررسی شود.
۶.۵. الگوریتم تشخیص کاتاراکت
در بیمار مبتلا به کدورت عدسی، ابتدا باید مشخص شود کدورت واقعاً در عدسی قرار دارد یا مربوط به قرنیه، اتاق قدامی یا زجاجیه است.
- بررسی محل دقیق کدورت با اسلیتلمپ
- تفکیک Nuclear Sclerosis از Cataract
- ارزیابی IOP و وجود التهاب داخل چشمی
- بررسی فوندوس در صورت امکان
- ERG در موارد منتخب برای ارزیابی عملکرد شبکیه
- ارزیابی سلامت عمومی و بیماریهای زمینهای پیش از جراحی
۶.۶. الگوریتم Anisocoria
۶.۷. Common Diagnostic Mistakes
اشتباه اول: تشخیص Conjunctivitis صرفاً بر اساس قرمزی چشم، بدون بررسی قرنیه و IOP.
اشتباه دوم: رد نابینایی صرفاً بر اساس PLR مثبت.
اشتباه سوم: انجام تونومتری در چشم مشکوک به پارگی.
اشتباه چهارم: اشتباه گرفتن Nuclear Sclerosis با Cataract.
اشتباه پنجم: استفاده از محدوده مرجع STT سگ برای گربه.
اشتباه ششم: نادیده گرفتن فشار خون در گربه مبتلا به خونریزی یا جداشدگی شبکیه.
اشتباه هفتم: استفاده از میدریاتیک بدون ارزیابی احتمال گلوکوم.
۶.۸. PersianPet Clinical Checklist
□ تعیین علامت اصلی: درد، قرمزی، ترشح یا کاهش بینایی
□ بررسی ساختارهای سطحی و عمقی چشم
□ بررسی IOP و مقایسه دو چشم
□ بررسی قرنیه با فلورسئین
□ بررسی سگمان قدامی
□ بررسی فوندوس
□ انتخاب تست تکمیلی بر اساس فرضیه تشخیصی
□ ثبت تشخیصهای افتراقی و سطح فوریت
الگوریتم تشخیصی باید بر اساس یافتههای واقعی بیمار پیش برود، نه صرفاً نام علامت. در چشم قرمز، دردناک یا دچار کاهش بینایی، رد گلوکوم، یووئیت، زخم عمیق و آسیب نافذ بر تشخیص بیماریهای ساده سطح چشم اولویت دارد.
اورژانسهای چشمپزشکی در سگ و گربه
تشخیص سریع، حفظ ساختار چشم و جلوگیری از نابینایی
۷.۱. اصول اولویتبندی اورژانس چشمی
در اورژانسهای چشمی، هدف اولیه حفظ کره چشم، کنترل درد، جلوگیری از آسیب بیشتر و حفظ عملکرد بینایی است. تکمیل تمام تستهای معمول نباید باعث تأخیر در مداخله ضروری شود.
| وضعیت | سطح فوریت | اقدام اولیه |
|---|---|---|
| Glaucoma حاد | اورژانس فوری | اندازهگیری IOP در صورت ایمنی و شروع کاهش فشار |
| Deep Corneal Ulcer | اورژانس فوری | ارزیابی عمق، کنترل عفونت و ارجاع جراحی در صورت نیاز |
| Descemetocele | اورژانس فوری | محافظت چشم و ارزیابی فوری برای جراحی |
| Globe Rupture | اورژانس فوری | عدم فشار و دستکاری، محافظت و مداخله جراحی |
| Proptosis | اورژانس فوری | حفظ رطوبت قرنیه، کنترل درد و ارزیابی فوری |
| Acute Vision Loss | اورژانس فوری | بررسی شبکیه، فشار خون و مسیر عصبی |
| Hyphema | اورژانس همان روز | بررسی تروما، فشار خون و اختلال انعقادی |
| Penetrating Injury | اورژانس فوری | عدم تونومتری و عدم فشار روی چشم |
۷.۲. Acute Glaucoma
گلوکوم افزایش فشار داخل چشم همراه با آسیب پیشرونده عصب بینایی و شبکیه است. افزایش IOP میتواند در مدت کوتاهی باعث کاهش شدید و غیرقابل برگشت بینایی شود.
یافتههای بالینی
- درد و بلفارواسپاسم
- ادم قرنیه
- افزایش IOP
- مردمک میدریاتیک یا کمواکنش
- کاهش یا فقدان بینایی
- احتقان عروق اپیاسکلرال
اقدام: اندازهگیری سریع IOP در صورت ایمنبودن، ارزیابی وضعیت بینایی و شروع درمان کاهش فشار بر اساس نوع گلوکوم و شرایط بیمار. انتخاب دارو باید با توجه به گونه، وضعیت عدسی، یووئیت همزمان و احتمال گلوکوم ثانویه انجام شود.
۷.۳. Deep Corneal Ulcer و Descemetocele
زخم عمیق قرنیه میتواند در اثر عفونت، تروما، خشکی چشم یا بیماریهای زمینهای ایجاد شود. پیشرفت تخریب استروما خطر پرفوراسیون را افزایش میدهد.
در زخمهای عمیق، درمان موضعی بهتنهایی ممکن است کافی نباشد. در صورت وجود ذوبشدن استروما، پیشرفت سریع ضایعه یا Descemetocele، ارزیابی جراحی فوری ضروری است.
۷.۴. Corneal Melting
Corneal Melting یا Keratomalacia فرایند تخریب آنزیمی استروما است که میتواند با عفونت باکتریایی و فعالیت پروتئازها مرتبط باشد.
یافتهها شامل نرمشدن، ژلاتینیشدن، کدورت و کاهش سریع ضخامت قرنیه است.
اقدامات اصلی: نمونهگیری میکروبی در موارد مناسب، درمان ضدعفونی موضعی بر اساس شدت و احتمال عوامل بیماریزا، استفاده از مهارکنندههای پروتئاز در صورت اندیکاسیون، کنترل درد و ارزیابی جراحی.
در زخم قرنیه با احتمال عفونت یا ذوبشدن استروما، مصرف کورتیکواستروئید موضعی ممنوع است تا زمانی که زخم و عفونت بهطور مناسب ارزیابی و کنترل نشده باشند.
۷.۵. Proptosis
Proptosis به بیرونزدگی کره چشم از حدقه گفته میشود. این وضعیت معمولاً پس از تروما رخ میدهد و میتواند باعث آسیب قرنیه، عضلات خارج چشمی، عروق و عصب بینایی شود.
اقدامات اولیه شامل جلوگیری از خشکشدن قرنیه با روانکننده استریل، جلوگیری از فشار روی کره چشم، کنترل درد و ارزیابی سریع قابلیت حفظ چشم است.
تصمیم درباره جایگذاری مجدد یا Enucleation به مدت زمان بیرونزدگی، آسیب عضلات، وضعیت عصب بینایی، سلامت قرنیه و امکان حفظ عملکرد وابسته است.
۷.۶. Globe Rupture و Penetrating Injury
در آسیب نافذ یا پارگی کره چشم، احتمال خروج زلالیه، خونریزی، آسیب عنبیه و آلودگی داخل چشمی وجود دارد.
- از فشار روی کره چشم خودداری شود.
- تونومتری انجام نشود.
- از تلاش برای بازکردن اجباری پلکها اجتناب شود.
- چشم با محافظ مناسب و بدون فشار پوشانده شود.
- کنترل درد و ارزیابی فوری جراحی انجام شود.
۷.۷. Acute Vision Loss
کاهش ناگهانی بینایی میتواند ناشی از جداشدگی شبکیه، خونریزی شبکیه، اختلال عروقی، التهاب عصب بینایی، آسیب عصب بینایی یا ضایعات داخل جمجمهای باشد.
در گربههای مسن، فشار خون سیستمیک باید در اولویت بررسی قرار گیرد. در صورت طبیعی بودن فوندوس، ارزیابی ERG، معاینه نورولوژیک و تصویربرداری بر اساس یافتهها مطرح میشود.
۷.۸. Hyphema
وجود خون در اتاق قدامی میتواند ناشی از تروما، گلوکوم، یووئیت، فشار خون بالا، اختلالات انعقادی یا بیماریهای نئوپلاستیک باشد.
بررسی فشار خون، CBC، پلاکتها، تستهای انعقادی و ارزیابی IOP در صورت ایمنبودن چشم میتواند ضروری باشد.
۷.۹. PersianPet Emergency Checklist
□ ارزیابی درد و وضعیت عمومی بیمار
□ بررسی احتمال پارگی یا آسیب نافذ
□ خودداری از تونومتری در چشم ناپایدار
□ بررسی IOP در صورت ایمنبودن
□ بررسی عمق زخم قرنیه
□ تشخیص سریع Descemetocele و Corneal Melting
□ محافظت از قرنیه در Proptosis
□ بررسی فشار خون در Hyphema و جداشدگی شبکیه
□ کنترل درد و ارجاع فوری در موارد نیازمند جراحی
در اورژانس چشمی، حفظ کره چشم و جلوگیری از آسیب بیشتر بر تکمیل پروتکل تشخیصی اولویت دارد. در شک به پارگی، تونومتری و هرگونه فشار روی چشم ممنوع است. گلوکوم حاد، Descemetocele، Corneal Melting و Proptosis باید بدون تأخیر ارزیابی شوند.
مدیریت بالینی، ثبت پرونده و معیارهای ارجاع
استانداردسازی تصمیمگیری و پیگیری بیمار چشمپزشکی
۸.۱. اصول انتخاب درمان
درمان بیماریهای چشمی باید بر اساس تشخیص آناتومیک، علت زمینهای، شدت آسیب، وجود درد، وضعیت بینایی و احتمال پیشرفت ضایعه انتخاب شود. درمان علامتی بدون شناسایی علت اصلی میتواند باعث تأخیر در تشخیص و آسیب برگشتناپذیر شود.
۸.۲. اصول استفاده از داروهای چشمی
| گروه دارویی | کاربرد اصلی | محدودیت مهم |
|---|---|---|
| Lubricants | حفظ رطوبت سطح چشم | درمان علت اصلی KCS نیستند. |
| Topical Antibiotics | کنترل عفونت باکتریایی سطح چشم | انتخاب بر اساس نوع ضایعه و احتمال پاتوژن |
| Topical Anti-inflammatory | کنترل التهاب | کورتیکواستروئید در زخم قرنیه ممنوع است. |
| Cycloplegics | کاهش اسپاسم مژگانی و درد یووئیت | در گلوکوم و شرایط خاص با احتیاط |
| IOP-lowering Drugs | کاهش فشار داخل چشم | انتخاب دارو وابسته به نوع گلوکوم است. |
| Immunomodulators | درمان برخی بیماریهای ایمنی سطح چشم | نیازمند تشخیص و پایش مناسب |
۸.۳. نکات ایمنی در درمان موضعی
- پیش از تجویز کورتیکواستروئید موضعی، وضعیت اپیتلیوم قرنیه بررسی شود.
- در زخم عفونی یا مشکوک به عفونت، کورتیکواستروئید موضعی استفاده نشود.
- از تماس نوک قطرهچکان با سطح چشم جلوگیری شود.
- فاصله مناسب میان قطرههای مختلف رعایت شود.
- پمادهای چشمی معمولاً پس از قطرهها استفاده شوند.
- در صورت استفاده از چند دارو، ترتیب مصرف در نسخه مشخص شود.
۸.۴. معیارهای ارجاع به چشمپزشک دامپزشکی
ارجاع باید بر اساس خطر از دسترفتن بینایی، نیاز به تجهیزات تخصصی، پیچیدگی تشخیص یا احتمال نیاز به جراحی انجام شود.
| یافته | دلیل ارجاع |
|---|---|
| گلوکوم حاد یا مقاوم | نیاز به درمان تخصصی و تصمیمگیری جراحی |
| زخم عمیق یا Melting Ulcer | خطر پرفوراسیون و نیاز احتمالی به گرافت |
| Descemetocele | خطر بالای پارگی کره چشم |
| Lens Luxation | احتمال گلوکوم و نیاز به جراحی |
| کاتاراکت قابل جراحی | نیاز به ارزیابی تخصصی و فاکوامولسیفیکاسیون |
| جداشدگی شبکیه | نیاز به تشخیص علت و ارزیابی پیشآگهی |
| کاهش بینایی با فوندوس طبیعی | احتمال بیماری شبکیه یا مسیرهای عصبی |
| توده داخل چشمی | نیاز به تشخیص افتراقی و بررسی نئوپلازی |
۸.۵. استاندارد ثبت پرونده چشمپزشکی
ثبت یافتهها باید بهصورت جداگانه برای چشم راست (OD) و چشم چپ (OS) انجام شود. عبارتهایی مانند «چشم طبیعی» یا «قرمزی چشم» بهتنهایی برای پرونده تخصصی کافی نیستند.
| پارامتر | ثبت پیشنهادی |
|---|---|
| Visual Behavior | طبیعی، کاهشیافته یا غیرقابل ارزیابی |
| Menace | OD و OS جداگانه |
| Dazzle | OD و OS جداگانه |
| PLR | Direct و Consensual برای هر چشم |
| STT | mm/min برای هر چشم |
| IOP | mmHg، نوع دستگاه و هر چشم |
| Cornea | شفافیت، رنگ، عروق، زخم و عمق |
| Fluorescein | منفی یا مثبت، محل و وسعت |
| Anterior Chamber | عمق، شفافیت، Flare، خون یا سلول |
| Lens | شفافیت، کدورت و موقعیت |
| Fundus | دیسک، عروق، شبکیه و Tapetum |
| Diagnosis | تشخیص اصلی و تشخیصهای افتراقی |
| Plan | درمان، پیگیری و معیارهای ارجاع |
۸.۶. برنامه پیگیری
فاصله پیگیری بر اساس نوع بیماری، شدت آسیب و احتمال پیشرفت تعیین میشود. زخمهای عمیق، گلوکوم، یووئیت شدید و آسیبهای نافذ به پیگیری نزدیک و گاهی روزانه نیاز دارند.
در هر ویزیت پیگیری باید درد، بینایی، IOP در صورت ایمنی، اندازه زخم، رنگپذیری فلورسئین، التهاب و پاسخ به درمان ثبت شود.
۸.۷. PersianPet Clinical Documentation Checklist
□ ثبت اطلاعات بیمار و سابقه بیماری
□ ثبت جداگانه یافتههای OD و OS
□ ثبت STT و IOP با واحد و نوع دستگاه
□ ثبت وضعیت فلورسئین و محل ضایعه
□ ثبت یافتههای سگمان قدامی و خلفی
□ ثبت تشخیصهای افتراقی
□ ثبت دارو، دوز، دفعات و مسیر مصرف
□ ثبت زمان مراجعه بعدی
□ توضیح علائم هشدار به صاحب حیوان
پرونده استاندارد چشمپزشکی باید قابل مقایسه در ویزیتهای بعدی باشد. ثبت عددی STT و IOP، مستندسازی ضایعه قرنیه و تفکیک OD و OS از مهمترین اجزای پایش دقیق بیمار هستند.
جمعبندی نهایی معاینه جامع چشم در سگ و گربه
Key Take-Home Messages
۱. معاینه چشم باید با مشاهده بیمار و ارزیابی رفتار بینایی آغاز شود.
۲. تستهای نورولوژیک و STT باید پیش از قطره و دستکاری انجام شوند.
۳. PLR طبیعی به معنی بینایی طبیعی نیست.
۴. تونومتری باید پیش از فلورسئین و فقط در چشم ایمن انجام شود.
۵. در شک به پارگی کره چشم، از تونومتری و فشار روی چشم اجتناب شود.
۶. گلوکوم، یووئیت و زخم عمیق قرنیه باید سریع تشخیص داده شوند.
۷. فوندوسکوپی میتواند بیماریهای سیستمیک مانند فشار خون بالا را آشکار کند.
۸. ثبت جداگانه یافتههای چشم راست و چپ برای پیگیری ضروری است.
PersianPet Clinical Checklist — معاینه کامل چشم
□ شرح حال کامل و زمان شروع علائم
□ مشاهده رفتار بینایی و حرکت بیمار
□ Menace Response
□ Dazzle Reflex
□ Direct و Consensual PLR
□ Palpebral Reflex
□ Schirmer Tear Test
□ بررسی پلک و ملتحمه
□ بررسی قرنیه و اتاق قدامی
□ Tonometry در صورت ایمنبودن
□ Fluorescein Staining
□ بررسی عدسی
□ فوندوسکوپی در صورت امکان
□ بررسی فشار خون در موارد مشکوک
□ ثبت یافتهها و تشخیصهای افتراقی
□ تعیین برنامه درمان و پیگیری
جدول یکصفحهای تستهای تشخیصی چشم
| تست | هدف | زمان انجام | نکته کلیدی |
|---|---|---|---|
| Menace | ارزیابی پاسخ رفتاری بینایی | ابتدای معاینه | تحت تأثیر سن و همکاری |
| Dazzle | ارزیابی پاسخ زیرقشری به نور | ابتدای معاینه | وجود آن بینایی را اثبات نمیکند |
| PLR | ارزیابی مسیر رفلکسی مردمک | ابتدای معاینه | Direct و Consensual جداگانه |
| Palpebral | ارزیابی CN V و CN VII | ابتدای معاینه | حس و حرکت پلک |
| STT-1 | اندازهگیری تولید اشک | پیش از قطره | ۶۰ ثانیه |
| Tonometry | اندازهگیری IOP | پس از STT | در چشم ناپایدار ممنوع |
| Slit-lamp | بررسی سگمان قدامی | پس از تستهای اولیه | ارزیابی ساختار و عمق |
| Fluorescein | تشخیص نقص اپیتلیوم قرنیه | پس از تونومتری | بررسی Seidel در صورت اندیکاسیون |
| Fundoscopy | بررسی شبکیه و دیسک | پس از ارزیابی سگمان قدامی | میدریازیس در صورت ایمنی |
| ERG | ارزیابی عملکرد الکتریکی شبکیه | در موارد منتخب | مفید در نابینایی با فوندوس طبیعی |
Specialist FAQ
آیا PLR طبیعی میتواند در حیوان نابینا وجود داشته باشد؟
بله. PLR یک رفلکس نوری است و به ادراک آگاهانه تصویر وابسته نیست. بنابراین حیوان مبتلا به برخی بیماریهای مسیر بینایی مرکزی میتواند PLR حفظشده داشته باشد.
آیا Menace منفی به معنی نابینایی است؟
خیر. سن پایین، اضطراب، عدم همکاری، اختلالات حرکتی، آسیب عصب فاسیال و بیماریهای مسیر بینایی مرکزی میتوانند پاسخ را مختل کنند.
آیا STT باید قبل از معاینه چشم انجام شود؟
STT-1 باید پیش از استفاده از قطرهها، بیحسی موضعی، شستوشو و دستکاریهایی که تولید یا توزیع اشک را تغییر میدهند انجام شود. تستهای رفتاری و نورولوژیک نیز بهتر است پیش از دستکاری انجام شوند.
آیا میتوان در هر چشم قرمز تونومتری انجام داد؟
خیر. ابتدا باید احتمال آسیب نافذ، پارگی کره چشم و ناپایداری ساختاری بررسی شود. در این شرایط تونومتری ممنوع است.
تفاوت Nuclear Sclerosis و Cataract چیست؟
Nuclear Sclerosis تغییر وابسته به سن در تراکم هسته عدسی است و معمولاً عبور نور را بهطور کامل مختل نمیکند. Cataract کدورت واقعی عدسی است که میتواند باعث کاهش بینایی شود.
آیا فلورسئین منفی، بیماری قرنیه را رد میکند؟
خیر. بیماریهای اندوتلیال، ادم قرنیه و برخی آسیبهای عمقی با اپیتلیوم سالم ممکن است فلورسئین منفی باشند.
در گربه مسن با نابینایی ناگهانی، اولین بررسی سیستمیک چیست؟
اندازهگیری فشار خون سیستمیک اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا فشار خون بالا میتواند باعث خونریزی و جداشدگی شبکیه شود. بررسی کلیه و تیروئید نیز بر اساس شرایط بیمار انجام میشود.
چه زمانی ERG درخواست میشود؟
در مواردی مانند شک به PRA، نابینایی با فوندوس ظاهراً طبیعی یا ارزیابی عملکرد شبکیه پیش از جراحی کاتاراکت، ERG میتواند ارزش تشخیصی داشته باشد.
Drug Pearls
Topical Corticosteroids: در حضور زخم قرنیه یا عفونت فعال سطح چشم استفاده نشوند. پیش از تجویز باید سلامت اپیتلیوم قرنیه بررسی شود.
Atropine: در یووئیت برای سیکلوپلژی و کاهش اسپاسم مژگانی کاربرد دارد؛ اما در بیمار مبتلا به گلوکوم یا احتمال اختلال خروج زلالیه باید با احتیاط و بر اساس وضعیت بیمار استفاده شود.
IOP-lowering Agents: انتخاب دارو به نوع گلوکوم، گونه، وضعیت عدسی و وجود یووئیت وابسته است. یک پروتکل واحد برای همه بیماران مناسب نیست.
Topical Antibiotics: انتخاب دارو باید بر اساس عمق زخم، احتمال عفونت، شدت بیماری و در موارد مناسب نتایج سیتولوژی و کشت انجام شود.
Lubricants: در KCS و اختلالات سطح چشم نقش حمایتی دارند، اما جایگزین درمان علت اصلی نیستند.
References & Further Reading
- Gelatt KN, Ben-Shlomo G, Gilger BC, Hendrix DVH, Kern TJ, Plummer CE. Veterinary Ophthalmology. 6th Edition. Wiley-Blackwell.
- Maggs DJ, Miller PE, Ofri R. Slatter's Fundamentals of Veterinary Ophthalmology. 6th Edition. Elsevier.
- Gould D, McLellan GJ. BSAVA Manual of Canine and Feline Ophthalmology. 3rd Edition. BSAVA.
- Veterinary Ophthalmology: Clinical examination, diagnostic procedures and ocular disease chapters.
- American College of Veterinary Ophthalmologists (ACVO): Client and professional ophthalmology resources.
- Merck Veterinary Manual: Ophthalmic disorders of dogs and cats.
PersianPet Clinical Bottom Line
معاینه جامع چشم در سگ و گربه یک فرآیند مرحلهای است که از مشاهده رفتار و ارزیابی نورولوژیک آغاز میشود و با بررسی سطح چشم، اندازهگیری فشار داخل چشمی، معاینه سگمان قدامی و ارزیابی فوندوس تکمیل میشود. تشخیص دقیق زمانی حاصل میشود که نتایج تستها در کنار یکدیگر و با توجه به شرایط سیستمیک بیمار تفسیر شوند. در موارد اورژانسی، حفظ ساختار چشم و عملکرد بینایی باید بر تکمیل تستهای روتین اولویت داشته باشد.